روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٢٨ - ترجمه

هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ ،هيچ شنوند اين بتان دعاى شما در وقت آن‌كه شما ايشان را خوانى [١]كه: أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ ،يا شما را هيچ منفعتى و مضرّتى كنند؟گفتند:

اين‌همه همچنين است كه تو همى گويى از فقد سمع و فقد نفع و ضرّ،جز آن است كه ما پدران خويش را يافتيم كه همچنين مى‌كردند.و قتاده در شاذ[خواند] [٢]:هل يسمعونكم [٣]،من الاسماع،اين بتان شما را بشنوانند در وقت دعا،يعنى اجابت كنند شما را.

قٰالَ أَ فَرَأَيْتُمْ ،ابراهيم-عليه السّلام-گفت:دانسته هستى شما كه آنچه شما مى‌پرستى اكنون[و] [٤]پدرانتان در روزگار گذشته،ايشان همه دشمن‌اند مرا جز خداى جهانيان.«ما»موصوله است في قوله: مٰا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ ،تأكيد است ضمير متّصل را به ضمير منفصل، وَ آبٰاؤُكُمُ ،عطف است بر او.

فَإِنَّهُمْ ،كنايت است از اصنام و براى آن از ايشان كنايت عقلا [٥]كرد كه فعل عقلا با ايشان حوالت كرد از عداوت.و بهرى گفتند براى آن فَإِنَّهُمْ گفت كه در ميان ايشان كسان بودند كه خداى‌پرست بودند و لكن نه به شرايطش،چون خداى تعالى در عبادت ايشان بود و معبود [٦]بعضى از [٧]ايشان بود فَإِنَّهُمْ گفت به كنايت عقلا على طريق التّغليب.

امّا در اضافت عداوت با ايشان چند وجه گفتند،يكى آن‌كه:اگر [٨]من ايشان را عبادت كنم،ايشان فرداى قيامت دشمن من باشند و به عبادت من كفران كنند، لقوله [٩]تعالى: كَلاّٰ سَيَكْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا [١٠].فرّاء گفت:اين از جمله مقلوب است،يعنى من عدوّ ايشانم،و معادات از ميان دو كس باشد هركس كه تو عدوّ او باشى او [١١]عدوّ تو باشد.و قوله: إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِينَ [١٢]،استثناى منقطع است و