وَ يَخْلُدْ فِيهِ مُهٰاناً ،و او در دوزخ هميشه ماند ذليل،مهين،خوار.عامّۀ قرّاء به جزم خواندند على جزاء الشّرط،و ابن عامر[به رفع] [٢]خواند على الاستيناف.

آنگه استثنا كرد از او تايبان را [٣]: إِلاّٰ مَنْ تٰابَ ،الّا آن‌كس كه توبه كند و ايمان آرد و عمل صالح كند،توبه كند از گناه،و ايمان آرد از پس شرك،و عبادات شرع به جاى آورد.

عبد اللّه عبّاس گفت:دو سال در عهد رسول اين آيات متقدّم فروآمد [٤]و ما مى‌خوانديم،از پس دو سال اين آيت آمد: إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً .

رسول-عليه السّلام-به هيچ‌چيز چنان خرّم نشد كه به اين آيت و بقوله تعالى: إِنّٰا فَتَحْنٰا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً، لِيَغْفِرَ لَكَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ مٰا تَأَخَّرَ [٥].

و بعضى مفسّران گفتند اين آيت منسوخ است به آيت سورة النّساء،من قوله تعالى: وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِيهٰا [٦]... ،و گفتند:قاتل را توبه نباشد،و اين قول درست نيست چه اين قول خلاف اجماع است.

فَأُوْلٰئِكَ يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ ،ايشان آنان[باشند كه خداى سيّئات ايشان] [٧]به حسنات بدل كند.

عبد اللّه عبّاس گفت و سعيد جبير و ضحّاك و عبد الرّحمن بن زيد،معنى آن است كه:قبايح شرك،به محاسن اسلام بدل كند ايشان را چون اسلام آرند پس از

[١] .سورۀ مريم(١٩)آيۀ ٥٩.

[٧] [٢] .اساس:ندارد،از آط افزوده شد.

[٣] .آط+گفت.

[٤] .همۀ نسخه بدلها:فرود.

[٥] .سورۀ فتح(٤٨)آيۀ ١ و ٢.

[٦] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ٩٣.