روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٠٧ - ترجمه

كه اصل ايشان از زمين است في قوله تعالى: مِنْهٰا خَلَقْنٰاكُمْ [١]... ،و در ايشان كريم و لئيم است،هركه به ايمان و به عمل صالح به بهشت رود [٢]او كريم است،و هركه به كفر و عمل بد به دوزخ شود لئيم است.

إِنَّ فِي ذٰلِكَ ،در اين كه ذكرش رفت از نعمتها،آيتى و دلالتى و عبرتى است آنان را كه تأمّل كنند بر وجود من و قدرت و حكمت من. وَ مٰا كٰانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ ، و بيشتر مردمان مؤمن نه‌اند و به اين ايمان نمى‌آرند و نمى‌گروند ازآنجا كه نظر و تفكّر نمى‌كنند[١٤٣-پ].

سيبويه گفت:«كان»اين جا صله است و زيادت،كأنّه قال:و ما اكثرهم مؤمنين،كما قال: وَ مٰا أَكْثَرُ النّٰاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [٣]،و«كان»در كلام زياده باشد،كقول الشّاعر-شعر:

على كان المسوّمة العراب
اى على المسوّمة العراب،و مثله قوله تعالى: ...مَنْ كٰانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا [٤]،اى من هو صبيّ فى المهد.

وَ إِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ،و خداى تو اوست كه عزيز و غالب است همه چيز را،و ممتنع از همه چيز با عزّت و غلبه و منعت [٥]،رحيم و بخشاينده است،و اين دو صفت مجموعش كرم باشد،چنان كه شاعر گفت-شعر:

و العفو عن قدرة فضل عن [٦]الكرم
و گفته‌اند:عزيز است بر كافران و رحيم است بر مؤمنان.

وَ إِذْ نٰادىٰ رَبُّكَ مُوسىٰ ،ياد [٧]كن اى محمّد كه [٨]ندا كرد خداى[تو] [٩]موسى