تقريب دلالت روايت بر مدعا به اين است كه بگوييم: حضرت بازى با شطرنج را در رديف باطل قرار داد و سپس با استفهام انكارى فرموده است: تو را با باطل چه كارى؟ و از طرفى بازى با شطرنج اطلاق دارد و بازى بدون برد و باخت را نيز فرامى‌گيرد.

نقد و بررسى

اين استدلال از جهاتى قابل خدشه است:

اولا، آيه اللّه خوانسارى در مقام اشكال نقضى مى‌فرمايد: اگر بخواهيم از آن جهت كه امام معصوم(ع)بازى با شطرنج را از اقسام باطل قرار داده حرمت آن را استفاده كنيم بايد بسيارى از امور مباح نيز حرام باشد، زيرا در تقسيم بندى، در برابر حق جاى دارد نه جزء آن. از باب نمونه درباره هر امر لغو و يا حرف زدن هاى بى فايده مى‌نويسد:

واما روايه الفضيل... فاستفاده الحرمه منهما من جهه الطرفيه مع الحق مشكله الاترى ان اللغو لايكون باطلا ومع ذلك لايكون محرما وكذلك تكلم الانسان بمالايعنيه لايكون حقا فى كون باطلا لايعد من المحرمات. (٤٩)

استفاده حرمت بازى با شطرنج از روايت فضيل از آن جهت كه جزء باطل و در برابر حق به شمار آمده مشكل است، زيرا امور لغو نيز حق نيست و بايد باطل و حرام باشد حال آن كه حرام نيست و نيز گفتگوهاى بى فايده انسان جزء حق نيست پس بايد باطل و حرام باشد. در حالى كه از محرمات به شمار نمى‌آيد.

همين اشكال نقضى بسيارى از بزرگان- از جمله محقق ايروانى را بر آن داشته تا

(٤٩)جامع المدارك، ج ٣، ص٢٨.