٣. شروع شكل‌گيرى و تفكيك مكاتب و مذاهب مختلف كلامى و فقهى و به دنبال آن تلاش بزرگان هر مذهب در تثبيت جايگاه و موقعيّت مكتب خود و دفاع از نظريات و تصحيح و تهذيب مبانى آن.

در چنين اوضاع و احوالى بود كه سيّد مرتضى ـ بزرگ‌ترين شاگرد مكتب كلامى شيخ مفيد ـ پا به عدصه گذاشت و فقه اماميه را تحت تأثير همين عوامل، به نحوى مطلوب تطوّر و استمرار بخشيد.

از جوّ سياسى موجود و رابطه نيكويى كه با خليفه داشت، به نفع تشيع سود برد و بدون تحديك خلافت عباسى را تحريك كند يا رنجاندن ديگر مذاهب، تا حدّ امكان، به مناسبتهاى مختلف به نفع تشيّع كتاب نوشت و شعر سرود. (١)

دغده اصلى او بنيان نهادن فقه اماميّه بود بر مبانى اصيل، متقن و فراگير؛ تا از سويى پاسخ‌گوى اشكالات و حملات اهل تسنن باشد و از سوى ديگر به تصحيح وضعيت داخلى فقه اماميّه در دو جنبه افراط و تفريط آن بپردازد. پس با موضع تدافعى در مقابل عامّه ايستاد و با موضع اصلاحى - و احياناً تند - در برابر اهل حديث (٢) و اهل رأى (٣) از اصحاب اماميّه ايستادگى كرد.

او به عنوان رئيس مذهب و ركن تشيع زمان خويش، كتب و رساله‌هاى بسيارى را براى بيان فتاوى تأليف نمود. (مانند جمل العلم والعلم، جوابات المسائل الميافارقيات، جوابات المسائل الواسطيات و...) مهم‌تر اين كه در مقام يك فقيه صاحب نظر و آزاد انديش، در استدلال و اجتهاد فقهى به نحو بسيار علمى به ابداع و نوآورى دست رد.

(١)ر.ك: شخصيت ادبى سيد مرتضى (ترجمه ادب المرتضى)، عبدالرزاق محيى الدين، مترجم: جواد محدثى، ص١٩ ـ ٢١، امير كبير، تهران، ١٣٧٣.
(٢)گاهى از آنها به «اصحاب العدد» تعبير مى‌كند و رساله‌اى بر ردّ نظريه آنها در تعداد ايام ماهها نگاشته است، ر.ك: رسالة في الرد على أصحاب العدد(المجموعه الثانية من رسائل الشريف المرتضى) ص١٦تا٦٦.
(٣)ر .ك: الانتصار، ص٤٨٨، م٢٧١و ص٤٩٥م ٢٧٢و ...