بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٣٩ - تحقيق در شكل اول تعويض

طريق شيخ طوسى به بخشى از روايت‌ها و كتاب‌هاى احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى قمى، عبارت است از:

حسين بن عبيد اللَّه، عن أحمد بن محمّد بن يحيى العطّار، عن أبيه محمّد بن يحيى، عن محمّد بن علىّ بن محبوب، عن أحمد بن محمّد بن عيسى.[١]

سند فوق با توجّه به كتاب الفهرست، شروط سه‌گانه تعويض را داراست، بدين ترتيب كه:

١. احمد بن محمّد بن يحيى عطّار، در سند، توثيق ندارد.

٢. محمّد بن على بن محبوب، ثقه است و در سند، بالاتر از مورد ضعيف، قرار دارد.

٣. شيخ طوسى رحمه الله در الفهرست، به تمام كتاب‌ها و روايت‌هاى محمّد بن على بن محبوب، بدين شكل، سند صحيح دارد:

أخبرنا جماعة، عن محمّد بن علىّ بن الحسين، عن أبيه و محمّد بن الحسن، عن أحمد بن إدريس، عن محمّد بن علىّ بن محبوب.[٢]

بر اين اساس، عمليّات تعويض در بخش نخستين سند، ممكن است و بخش نخست سند التهذيب با سند شيخ طوسى به كتاب‌ها و روايت‌هاى محمّد بن على بن محبوب، تعويض مى‌شود و روايت، تصحيح مى‌گردد.

البتّه به اين شكل از تعويض، اشكال‌هايى نيز گرفته شده كه اينك به طور گذرا همه آنها را مطرح و نقد مى‌نماييم:

اشكال اوّل. شيخ طوسى رحمه الله روايت صاحب كتابى را كه ثقه بوده، در التهذيب نقل كرده است. به احتمال قوى، مراد وى، نقل متن همان روايت با اين سند بوده است، نه آن كه وى با اين سند، نقل ساير روايات را نيز قصد داشته است.

با توجّه به اين مطلب، چگونه مى‌توان چنين سندى را با سند صحيح ديگر در الفهرست، تعويض نمود؟

[١]. تهذيب الأحكام، ج ١٠، ص ٧٢( مشيخه)

[٢]. الفهرست، ص ٤١١( ش ٦٢٤)