بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢١٢ - پنج فهرست مصنفات

است، جز آنانى كه به نفع شيعه روايت كرده و يا تصنيفى داشته‌اند.[١] همچنين وى تصريح نموده كه مرحوم شيخ، در الفهرست به وعده خويش در مورد بيان مذهب افراد وفا نكرده و درباره بسيارى از كسانى كه مذهب فاسد داشته‌اند، حتّى در باب اوّل كتابش (باب ابراهيم) نيز تذكّرى نداده است و از همين رو در مورد ابراهيم بن ابى بكر بن ابى سمال- كه به تصريح كشّى و نجاشى، واقفى بوده- چيزى نگفته است.[٢] اين ادّعاى [محقّق‌] شوشترى، به دو طريق، قابل پاسخگويى است:

اوّلًا، عدم ذكر مذهب فاسد براى افرادى كه نزد ديگران فاسدمذهب بوده‌اند، بر عدم وفاى شيخ طوسى به تعهّدش دلالت ندارد؛ زيرا ممكن است كه اين افراد در نظر مرحوم شيخ، فساد مذهب نداشته‌اند.

ثانياً، موردى را كه وى مثال زده، ثابت نيست و محلّ بحث و ترديد است، چنان كه در بحث از اجداد نجاشى گذشت.

در مجموع، مرحوم شيخ در الفهرست چهار نفر را زيدى، ده نفر را عامّى، پنج نفر را فَطَحى، ده نفر را واقفى، هفت نفر را غالى و يك نفر را مُخمَّس، معرّفى نموده است.

پنج. فهرست مصنّفات‌

يكى از انگيزه‌هاى تأليف الفهرست، معرّفى تصنيفات شيعه بوده است. از اين رو مرحوم شيخ در پى نام هر فرد، تأليف وى را نيز معرّفى كرده است.

تعبيراتى چون: «له أصل»، «له كتاب» و «له نوادر»، در جاى‌جاى اين كتاب به چشم مى‌خورد. وى در مواردِ تعدّد كتاب‌هاى نگاشته‌شده به وسيله يك فرد، همه آنها را نام برده است.

در مجموع، شيخ طوسى رحمه الله پيش از دو هزار تأليف را در الفهرست نام برده است.

[١]. قاموس الرجال، ج ١، ص ٢٥

[٢]. قاموس الرجال، ج ١، ص ٢٨