بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٧٨ - گفتار دوم تكرار برخى نام ها در باب«اصحاب» ائمه عليهم السلام و باب«من لم يرو عنهم عليهم السلام»

ذكر كرده، راوىِ از آن امام بوده‌اند و باب «من لم‌يروِ عنهم عليهم السلام» را به اشخاصى اختصاص داده كه از هيچ امامى روايت نكرده‌اند.[١] در معجم رجال الحديث، علاوه بر ردّ فوق، آمده است:

اين توجيه در بسيارى از موارد، جريان نمى‌يابد؛ زيرا برخى از كسانى كه شيخ، نام آنان را در باب «من لم‌يروِ عنهم عليهم السلام» آورده است، از ائمّه عليهم السلام روايت كرده‌اند.[٢] در عدّة الرجال نيز با آن كه اين توجيه بر خلاف ظاهر عبارت مرحوم شيخ در مقدّمه كتابش دانسته شده، ولى از جمله توجيهاتى معرّفى شده است كه به جهت ضرورت، بايد پذيرفته شوند.[٣] توجيه سوم. مراد شيخ طوسى رحمه الله از روايت، اعم از روايت مشافهه‌اى و كتابتى، بوده است و مرادش از عدم روايت نكردن در باب «من لم‌يروِ عنهم عليهم السلام»، تنها عدم روايت مشافهه‌اى بوده است.

سيّد بحر العلوم، پس از ذكر اين توجيه در كتابش، آن را بسيار بعيد دانسته و در وجه بُعد آن گفته است:

مقايسه ابواب اصحاب ائمّه عليهم السلام و باب «من لم‌يروِ عنهم عليهم السلام»، اراده معناى واحدى را در نفى و اثبات، اقتضا دارد. علاوه بر اين، اين توجيه در تمامى موارد تكرار عناوين، جريان نمى‌يابد.[٤] توجيه چهارم. شيخ طوسى رحمه الله در باب «من لم‌يروِ عنهم عليهم السلام»، نام كسانى را آورده است كه معاصر ائمّه عليهم السلام بوده‌اند، ليكن از ايشان روايت نكرده‌اند و يا اگر روايت كرده‌اند، پس از ائمّه عليهم السلام زنده بوده‌اند.

به عبارت ديگر، مراد مرحوم شيخ از «متأخّران از زمان ائمّه عليهم السلام» در مقدّمه‌

[١]. رجال السيّد بحر العلوم، ج ٤، ص ١٤٢( با تصرّف)

[٢]. معجم رجال الحديث، ج ١، ص ١٠٤

[٣]. عدّة الرجال، ج ١، ص ١٨٧ و ١٨٨

[٤]. رجال السيّد بحر العلوم، ج ٤، ص ١٤٢؛ الفوائد الرجاليّة من تنقيح المقال، ج ١، ص ١٩٤