بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٨٤ - وفات شيخ طوسى

نجف اشرف، از آن جهت كه از نظر مذهبى يكدست بود و نيز از آن جهت كه در آن عصر، عالمان بزرگى در آن زندگى نمى‌كردند، ميدان فعاليّت را براى شيخ طوسى باز نگه مى‌داشت؛ امّا اين به معناى كنار گذاردن ديدگاه‌هاى قبلى به وسيله او نبود.

وى در همين دوره، كتاب الخلاف را تأليف كرد كه در آن آراى مذاهب مختلف را گزارش و نقد نمود.

او هر روز درس‌هاى خود را در حرم امير مؤمنان عليه السلام برگزار مى‌كرد، ضمن اين كه كتاب‌هاى متعدّدى را نيز در اين دوره تا آخر عمرش به عالم اسلام ارائه نمود. وى كتاب الأمالى را در سال ٤٥٨ ق، يعنى دو سال پيش از فوتش بر شاگردان املا كرد.[١] وى همچنين تأليف كتابى با عنوان شرح الشرح در اصول فقه را در دست داشت كه كتابى مفصّل در اين دانش بود؛ ليكن موفّق به اتمام آن نشد.[٢]

وفات شيخ طوسى‌

آفتاب اين زندگى سراسر عشق به علم و مذهب كه تا آخرين لحظات نيز پرتوافكنى داشت- و كارهاى علمى او در اواخر عمرش شاهد اين مدّعاست- سرانجام به افول گراييد. مصادر تراجم (شرح‌حال‌نگارى) در تاريخ وفات شيخ طوسى اختلاف دارند. در اين باره پنج قول نقل شده كه عبارت‌اند از:

١. سال ٤٥٨ ق‌[٣] ٢. سال ٤٥٩ ق‌[٤] ٣. سال ٤٦١ ق‌[٥] ٤. سال ٤٦٥ يا ٤٦٦ ق‌[٦]

[١]. مهج الدعوات، ص ٢١٨

[٢]. لؤلؤة البحرين، ص ٢٩٤؛ رجال السيّد بحر العلوم، ج ٣، ص ٢٣٣

[٣]. معالم العلماء، ص ١٠٢؛ كشف الحجب، ص ٥٦ و ٦٣ و ٩٥ و ١٤٠؛ دائرة المعارف الإسلاميّة، ج ١٥، ص ٣٧٧

[٤]. الوافى بالوفيات، ج ٢، ص ٣٤٩؛ تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج ٣، ص ١١١

[٥]. موسوعة العتبات المقدّسة، قسم النجف، ج ٢، ص ٤٣

[٦]. الفكر الشيعىّ، ص ٦٠ و ٦١