بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٤٣ - شكل دوم تعويض بخش دوم سند

بجميع كتبه و رواياته) است كه مى‌توان بخش دوم سند را تعويض نمود.

اين شكل تعويض، خود داراى دو صورت است كه هر يك از آن دو را در ضمن مثال توضيح مى‌دهيم:

صورت اوّل‌، صورتى است كه شيخ طوسى رحمه الله روايتى را با سند صحيح از شيخ صدوق نقل مى‌كند و در آن سند، يك راوى ضعيف در ميان دو راوى ثقه قرار دارد.

براى نمونه، در الاستبصار، سندى اين گونه وجود دارد:

عن الشيخ المفيد، عن الصدوق، عن محمّد بن الحسن بن الوليد، عن محمّد بن أحمد بن يحيى، عن محمّد بن عيسى، عن ياسين الضرير، عن حريز، عن أبى بصير، عن أبى عبد اللَّه عليه السلام.[١]

با دقّت در اين سند، نكات زير به دست مى‌آيند:

الف. ياسين ضرير كه يك راوى ضعيف است، بين دو راوى ثقه قرار گرفته است.

پس، شرط اوّل تعويض، محقّق است.

ب. راويان موجود در بخش نخست سند، همگى از ثقات مشهورند و بدين ترتيب، شرط دوم تعويض نيز محقّق است.

ج. اين سند، شرط سوم تعويض را ندارد؛ زيرا شيخ صدوق در مشيخه كتاب من لايحضره الفقيه، براى حريز، طريق و سندى را ذكر نكرده است و طريقى را هم كه براى ابو بصير آورده، ضعيف است.[٢] در اين مورد، شيخ طوسى رحمه الله در شرح حال حريز در الفهرست، به تمام كتاب‌ها و روايت‌هاى وى، سند صحيح آورده كه شيخ صدوق هم در آن واقع است.[٣] از اين رو، روشن مى‌شود كه كتاب‌ها و روايت‌هايى كه از اين طريق به حريز منسوب‌اند، به طريق اولى، به شيخ صدوق هم رسيده‌اند.

پس در اين سند، شيخ صدوق به عنوان راوىِ ثقه نزديك به شيخ طوسى رحمه الله، داراى‌

[١]. الاستبصار، ج ١، ص ١٤( ح ٢٦)

[٢]. كتاب من لايحضره الفقيه، ج ٤، ص ١٨

[٣]. الفهرست، ص ١٦٢( ش ٢٤٩)