بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٤١ - تحقيق در شكل اول تعويض

رواياته») تنها به نقل كتاب‌ها و روايت‌هاى اين ثقه با اين سند، ناظر نباشد؛ بلكه احتمال دارد مرادش خبر دادن از كتاب‌ها و روايت‌هاى راوى، از طريق مجموع اسناد در شرح حال‌ها باشد؛ همانند: اسناد سه‌گانه شيخ طوسى به محمّد بن احمد بن يحيى.

در جواب اين اشكال، بايد گفت كه: بر اين اساس، انتخاب روايت صحيح و ترك روايت ضعيف، بى‌معناست؛ چرا كه هر طريق و سندى، براى برخى از كتاب‌ها و روايت‌هاى اين راوىِ ثقه است، نه براى همه آنها.

با اين حال، در صورت صحّت تمام طرق و اسناد، تعويض، اشكالى نخواهد داشت، به خلاف صورتى كه در ميان آنها، سند ضعيفى وجود داشته باشد، كه در اين صورت، ديگر تعويض، ممكن نخواهد بود.

همچنين از عبارت شيخ طوسى (أخبرنا بجميع كتبه و رواياته») چنين ظاهر مى‌شود كه همه كتاب‌ها و روايت‌ها، به تمام اين اسناد، نقل شده‌اند، بخصوص كه تكرار لفظ «أخبرنا» قبل از هر سند، ظهور فوق را تقويت مى‌كند.[١] همچنين با توجّه به اصالة العموم- كه به عنوان يك اصل عقلايى در همه محاوره‌ها حاكم است- اين اشكال، مردود است؛ زيرا ظاهر عموم لفظ، نقل يكايك اين اسناد از طرق مختلفِ ذكرشده است، نه اين كه هر يك از كتاب‌ها و روايت‌ها به طريقى از طرق متعدّدِ ذكرشده، نقل شده باشد.

اشكال چهارم. شايد مراد شيخ طوسى رحمه الله از عبارت «أخبرنا بجميع كتبه و رواياته»، خبر دادن از نام كتاب‌ها بوده است، نه خبر دادن از خود كتاب‌ها. بنا بر اين، تعويض سند ضعيف با سندى صحيح كه فقط به نام كتاب مربوط است و با محتواى آن ارتباطى ندارد، بى‌معناست.

جواب اين اشكال، روشن است؛ زيرا عطف «روايات» بر «كتب» و توجّه دادن به اين كه در روايات، اخبار از اسم نيست، خود، گواه اين مطلب است كه اسناد، تنها براى خبر دادن از اسامى كتاب‌ها ذكر نشده‌اند.

[١]. تحرير المقال، ص ١٣٠ و ١٣١