بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٤٢٣ - نكته

نظريّه سوم، به آن معنا نيست كه تصحيفات و تحريفاتى كه معمولًا به وسيله كاتبان و نسخه‌برداران اتّفاق مى‌افتد، به هيچ وجه در اصل رجال الكشّى، وجود نداشته است؛ بلكه مقصود، اين است كه مبناى قضاوت نجاشى در مورد كتاب كشّى رحمه الله، اشتباهات نسخه‌اى نبوده است.

درباره شيوه شيخ طوسى در تأليف اختيار الرجال نيز بايد بگوييم كه وى قطعاً برخى از غلطهاى مذكور را حذف، و احتمالًا برخى ديگر را اصلاح كرده است.

شاهد بر اين مطلب، حذف شرح حال لوط بن يحيى و ابراهيم بن هاشم‌[١] و عدم ذكر آن در اختيار الرجال است، ضمن آن كه برخى از علماى فن، علّت تلخيص اصل رجال الكشّى را به وسيله مرحوم شيخ، وجود غلطهايى دانسته‌اند كه نجاشى به آنها اشاره كرده است. و روشن است كه اگر غلطهاى مذكور، از نوع اشتباهات نسخه‌اى بودند، هرگز تلخيص و اختصار، چاره آن نبود[٢] و به اختيار نمودن بخش‌هايى از كتاب، اقدام نمى‌شد.

و امّا تصحيفات موجود در اختيار الرجال، به گمان قوى، پس از شيخ طوسى و به وسيله نسخه‌برداران و كاتبان به وجود آمده‌اند. شاهد بر اين مدّعا، تفاوت چشمگير نسخه‌هاى اختيار الرجال در اشتباهات، و نيز وجود اشتباهاتى فاحش است كه انتساب آنها به مرحوم شيخ، بعيد به نظر مى‌رسد.

نكته‌

در پايان اين بحث، بايد به اين نكته اشاره كنيم كه خبر دادن از وجود «غلطهاى بسيار» در كتاب كشّى هرگز در مقايسه با ديگر منابع رجالى، موجب ضعف كتاب وى‌

[١]. اين، در حالى است كه خود مرحوم شيخ در كتاب رجالش اشتباه كرده و ابراهيم بن هاشم را از اصحاب امام‌رضا عليه السلام از شاگردان يونس بن عبد الرحمان معرّفى نموده است( ر. ك: رجال الطوسى، ص ٣٥٣، ش ٥٢٢٤)

[٢]. سيّد حسن مصطفوى، در مقدّمه تحقيق اختيار معرفة الرجال( ص ١٨) به اين نكته اشاره كرده است