بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٦٤ - انگيزه و موضوع تأليف

لم‌يروِ عنهمِ» كتاب رجالش، از سيّد مرتضى با نام على بن حسين موسوى نام برده و با تعبير «أدام اللَّه تعالى أيّامه و مدّ اللَّه عمره» براى وى دعا كرده است.[١] بر اين اساس، تأليف رجال الطوسى، در زمان حيات سيّد مرتضى بوده و از آن جا كه وفات سيّد مرتضى در سال ٤٣٦ ق اتّفاق افتاده است، مى‌توان نتيجه گرفت كه تأليف آن، پيش از اين تاريخ بوده است.

و امّا دليل تأليف آن پس از نگارش الفهرست، اين كه: مرحوم شيخ در آن، در موارد بسيارى به كتاب الفهرست ارجاع داده است.[٢] البتّه اين مطلب با آمدن نام كتاب رجال الطوسى در الفهرست، منافاتى ندارد؛ زيرا احتمالى قوى وجود دارد كه شيخ طوسى رحمه الله پس از پايان تأليف كتاب رجالش، نام آن را در شرح حال خودش در الفهرست اضافه كرده باشد- چنان كه اين كار در نزد مؤلّفان آن زمان، رايج بوده است- يا آن كه اساساً پس از تأليف اين كتاب، شرح حال خود را به الفهرست افزوده است.

احتمال همزمانى تأليف اين دو كتاب نيز، اگرچه دور از واقع نيست، ليكن ارجاعات موجود در اواخر كتاب رجال الطوسى، به نوعى، تقدّم تأليف الفهرست را اشارت دارند.

انگيزه و موضوع تأليف‌

شيخ طوسى رحمه الله در مقدّمه همين كتاب، انگيزه تأليف آن را، اجابت درخواست شيخ فاضل‌[٣] بيان مى‌كند. ظاهراً موضوع مورد نظر و غرض شيخ طوسى از تأليف اين كتاب نيز تنها برشمردن نام راويان معصومان عليهم السلام و جمع‌آورى و طبقه‌بندى آنها بوده است. وى در مقام تمييز ممدوحان ومذمومان نبوده است و توثيق و تضعيف‌هايى كه احياناً ديده مى‌شوند، از باب دفع شبهه در آن موارد آورده شده‌اند.

[١]. رجال الطوسى، ص ٤٣٤( ش ٦٢٠٩)

[٢]. ارجاعات مذكور، حدود بيست و شش موردند. براى نمونه، ر. ك: رجال الطوسى، ص ٤١١( ش ٥٩٦٣) وص ٤١٤( ش ٥٩٩٠ و ٥٩٩٣)

[٣]. مراد از« شيخ فاضل»، سابقاً در بحث توصيف اجمالى الفهرست گذشت( ر. ك: ص ١٩٦)