بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٥٧ - د تكميل

محقّق حلّى (م ٦٧٦ ق) در كتاب خويش، اسامى كتاب‌ها و اسناد شيخ طوسى به آنها را حذف، و تنها نام رجال و مؤلّفان و برخى خصوصيّات آنان را ذكر نموده است.[١]

ج. شرح‌

معرفة أهل الكمال إلى معرفة الرجال (تأليف شيخ سليمان بن عبد اللَّه بحرانى ماحوزى).

بحرانى ماحوزى (١٠٧٥- ١١٢١ ق) در اين كتاب به شرح و تصحيح و ترتيب الفهرست اقدام نموده است، هرچند اين كتاب، كامل نشده و تنها تا حرف «باء» ادامه يافته است. در اين كتاب در مجموع، تنها صد و سى عنوان از الفهرست، شرح شده است.

در اين شرح، نام‌هاى راويان، مشتركات آنها، اسناد و طرق و نيز ضبط تمام نام‌ها ذكر گرديده است.

د. تكميل‌

پس از شيخ طوسى رحمه الله، دو نفر از بزرگان شيعه به تكميل الفهرست اقدام، و دو كتاب زير را تأليف نموده‌اند:

١. الفهرست (تأليف شيخ منتجب الدين على بن ابى قاسم عبيد اللَّه بن بابويه قمى).

منتجب الدين (م بعد ٥٨٥ ق) كتابش را أسماء مشايخ الشيعة و مصنّفيهم نام نهاد كه بعدها به فهرست منتجب الدين شهرت يافت.

تاريخ تأليف اين كتاب، بين ٥٧٣ ق (سال وفات قطب راوندى) و ٥٩٢ ق (سال وفات عزّ الدين يحيى، نقيب قم و رى و آوه) بوده است.

وى در مقدّمه كتابش تصريح كرده كه تا آن عصر، تأليفى را كه نام مشايخ و مؤلّفان شيعه را از عصر شيخ طوسى به بعد گرد آورده باشد، نديده است.[٢]

[١]. الذريعة، ج ٤، ص ٤٢٥( ش ١٨٧٢)

[٢]. الفهرست، منتجب الدين، ص ٣١