بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٤٠ - نظريه تقدم آراى نجاشى بر كشى و شيخ طوسى

كتاب خويش، از شيخ طوسى نام برده و در شرح حال وى، الفهرست و الرجال را از تأليفاتش برشمرده است.

اين امر، گوياى آگاهى نجاشى از آراى شيخ طوسى در هنگام تأليف رجال النجاشى است و بديهى است كه رأى متأخّر، با توجّه به آگاهى از آراى پيشين، به صواب، نزديك‌تر است.

برخى نيز از كلمات علّامه حلّى- در اجازه‌اى كه براى بنى زهره نگاشته است- چنين استفاده كرده‌اند كه شيخ طوسى، استاد نجاشى بوده است.[١] سيّد بحر العلوم نيز مدّعى شده كه مراد نجاشى از «بعض الأصحاب»، در مواردى كه چنين تعبيرى آورده، شيخ طوسى بوده است.[٢] دليل دوم. شيخ طوسى، عالِمى متبحّر در دانش‌هاى گوناگون اسلامى بوده است.

علّامه حلّى در شرح حال شيخ طوسى مى‌گويد:

او به روايات و رجال و فقه و اصول و كلام و ادب، عالِم بوده است و تمام فضايل، به وى نسبت داده مى‌شود. او درباره تمام دانش‌هاى اسلامى تأليف كرده است.[٣] شيخ طوسى تصنيفات و تأليفات بسيارى داشته كه شمار آنها به چهل عنوان مى‌رسد كه برخى از آنها مجلّدات متعدّد دارند.[٤] اين گستردگى، خود موجب پراكندگى فكر در دانش‌هاى مختلف مى‌شود. از همين روست كه بر شيخ طوسى در دانش‌هاى مختلف و از جمله رجال، بسيار ايراد شده است.

امّا در مورد نجاشى، قضيّه بر عكس است. عمده دانش نجاشى، در رجال بوده است كه جمله تأليفات اندك او، مربوط به همين دانش اند. اين نكته، حاكى از

[١]. الرسائل الرجاليّة، ج ٢، ص ٣١٦

[٢]. رجال السيّد بحر العلوم، ج ٢، ص ٤٧

[٣]. خلاصة الأقوال، ص ٢٤٩( ش ٨٤٥)

[٤]. الفهرست، ص ٤٤٧( ش ٧١٤)