بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٩٨ - گفتار دوم نسخه هاى خطى«الفهرست»

در مقابل، برخى بر اين اعتقادند كه شيخ طوسى رحمه الله كه در بغداد مى‌زيسته، بر اساس آراى دوست فاضلش، كتاب‌هايى را سامان داده است و مراد از اين دوست فاضل، يكى از سياستمداران نوبختى بوده كه در محلّه كرخ بغداد، در آن عصر، رياست داشته است.[١] به نظر مى‌رسد كه اين احتمال نيز نمى‌تواند درست باشد؛ زيرا تعبيراتِ «الشيخ الفاضل»، وجوب حقّ وى بر شيخ طوسى، جز آن، تا حدود زيادى، اين احتمال را از ذهن دور مى‌نمايد.

انگيزه سوم. مرحوم شيخ، فايده‌هايى را براى الفهرست برشمرده است كه از جمله انگيزه‌هاى تأليف آن به شمار مى‌روند. او فايده‌هاى مهمّ اين كتاب را آگاهى يافتن از كتاب‌هاى تصنيف و اصلِ نگاشته‌شده تا آن عصر و نيز آشنايى با شمار زيادى از راويان و اساتيد آنان دانسته است.

خصوصيّات «الفهرست»

الفهرست، بيش از نهصد نفر از مصنّفان و اصل‌نويسان را معرّفى كرده است. شيخ طوسى رحمه الله محدوده معرّفى اين افراد را «أصحابنا» ذكر نموده كه با تتبّع در كتاب، روشن مى‌گردد كه مراد وى از «أصحابنا»، شيعه به معناى عام (فراگيرنده مذاهب مختلف آن) و آن دسته از غير شيعيانى بوده كه به نفع مذهب شيعه كتاب نگاشته‌اند.

البتّه شيخ طوسى رحمه الله در بيان مذهب افراد، شيوه خاصّى دارد كه در فصل آينده به تفصيل، به آن خواهيم پرداخت.

گفتار دوم: نسخه‌هاى خطّى «الفهرست»

تا كنون در ايران در كتابخانه‌هايى كه فهرست نسخه‌هاى خطّى آنها تهيّه شده است، پنجاه و يك نسخه خطّى و عكسى از الفهرست شناسايى شده است. در زير، گزارش اين نسخه‌ها را ارائه مى‌نماييم:

١. نسخه شماره ٢١٣ اهدايى حكمت به كتابخانه دانشكده ادبيّات دانشگاه‌

[١]. معرفة الحديث، ص ٥١