بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٣٦ - تحقيق در شكل اول تعويض

تحقيق در شكل اوّل تعويض‌

تحقيق درباره شكل اوّل تعويض، مبتنى بر فهم معناى اين عبارت شيخ طوسى در الفهرست است كه: «أخبرنا بجميع كتبه و رواياته فلان، عن فلان».

در معناى اين عبارت، شهيد صدر، چهار احتمال ذكر كرده است كه عبارت‌اند از:

احتمال اوّل. مقصود، تمام كتاب‌ها و روايت‌هايى هستند كه از ثقه مذكور، صادر شده‌اند و خداوند به آنها عالِم است.

در صورت صحّت اين احتمال، شكل اوّل تعويض، صحيح خواهد بود؛ زيرا در مورد حديثى كه به سند ضعيف، از اين راوى ثقه نقل شده، اين احتمال وجود ندارد كه شيخ طوسى رحمه الله به عدم صدور آن، قطع داشته است؛ چرا كه با وجود اين احتمال، وى آن را در كتابش نقل نمى‌كرد.

از سوى ديگر، مفروض است كه: حديثى وجود ندارد كه شيخ طوسى رحمه الله در صدور يا عدم صدورش از ثقه مذكور، شك داشته است.

در نتيجه، تنها احتمال، آن است كه شيخ طوسى رحمه الله به صدور حديث از سوى ثقه مذكور، قطع داشته است.

بنا بر اين، حديث، در عموم عبارت مرحوم شيخ (أخبرنا بجميع كتبه و رواياته فلان، عن فلان») داخل مى‌شود.

آنچه به نظر مى‌رسد، اين كه: چنين احتمالى باطل و غير معقول است؛ زيرا اطّلاع شيخ طوسى رحمه الله، به طورى كه وى بتواند قطع كند كه براى اين راوى ثقه، جز مواردى كه فلانى از فلانى اخبار كرده است، هيچ روايت ديگرى وجود ندارد، نيازمند علم داشتن به غيب است.

از سوى ديگر، به طور عادى نيز امكان نداشته كه شيخ طوسى رحمه الله، به تمام روايت‌ها و كتاب‌هاى اين راوى (يعنى آنچه در علم الهى قرار داشته)، عالِم گردد، به طورى كه بداند راوى مذكور، جز روايات داراى اين طرق و اسناد، هيچ روايت ديگرى نداشته است.