بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٣٨ - تحقيق در شكل اول تعويض

منسوب است، علم پيدا كرده است؟

احتمال چهارم. مقصود، تمام كتاب‌ها و روايت‌هايى هستند كه به اين راوى، منسوب‌اند و به شيخ طوسى هم رسيده‌اند.

آنچه به نظر مى‌رسد، آن كه: اين احتمال، هم معقول است و هم موافق ظاهر كلام شيخ طوسى. با اين احتمال، تعويض، ممكن خواهد بود؛ زيرا آنچه شيخ طوسى رحمه الله (مثلًا در التهذيب) به سند ضعيف نقل نموده، به همين راوىِ ثقه منسوب است و در ضمن به شيخ طوسى رحمه الله هم رسيده است. پس، تعويض آن با سند صحيح الفهرست به تمام كتاب‌ها و روايت‌هاى او، ممكن خواهد بود.

غير از چهار احتمال شهيد صدر، برخى، احتمال پنجمى را مطرح كرده‌اند.

احتمال پنجم. مقصود از عبارت شيخ طوسى، تمام آن چيزهايى است كه وى از فرد، نقل كرده است (اعم از كتاب‌ها و روايت‌ها).[١] آنچه به نظر مى‌رسد، اين كه: چنين احتمالى، معقول است و شكل اوّل تعويض را نيز اثبات مى‌كند؛ زيرا روايت ضعيفِ مورد بحث نيز از جمله روايات شيخ طوسى است.

اين احتمال، با احتمال چهارم، يكسان است. حتّى ممكن است كه احتمال چهارم را قوى‌تر از اين احتمال بدانيم؛ چرا كه آنچه به راوىِ ثقه منسوب است و به شيخ طوسى هم رسيده است (احتمال چهارم)، اعم از روايت است و در نتيجه روايت، اخصّ از اطّلاعاتى است كه رسيده است.

پس، آنچه شيخ طوسى رحمه الله از ثقه روايت كرده، به صورت قطعى به او رسيده است؛ ليكن وى هر آنچه را به او رسيده، روايت نكرده است.

بنا بر اين، شكل اوّل تعويض، كه مشهورترين شكل آن است، ممكن و قابل اثبات است.

و اينك، يك نمونه از تعويضِ ابتداى سند در اسناد شيخ طوسى:

[١]. مباحث الأُصول، قسم دوم، ج ٣، ص ٢٤٣( پانوشت ١)؛ القضاء فى الفقه الإسلامى، ص ٥٣