بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٣١٧ - پاسخ به سؤال سوم

هرچند اين سخن، به خودى خود، امكانپذير است، ليكن در مورد بحث كنونى ما، با واقعيّت، مطابقت ندارد؛ زيرا بر اساس گفته نجاشى، احمد بن نوح نام شمارى را بر اسامى‌اى كه ابن عقده از اصحاب امام صادق عليه السلام گردآورى كرده بوده، افزوده است. شيخ طوسى رحمه الله اين تعداد را بسيار، توصيف نموده است.

از سوى ديگر، شمار تمام اشخاصى كه شيخ طوسى رحمه الله نام آنان را به نقل از ابن عقده و جز او، آورده، تنها كمى بيشتر از سه هزار نفر است و هرگز به تعداد ادّعاشده (چهار هزار نفر) نمى‌رسد.

در اين صورت، هرچند بپذيريم كه تعداد اصحاب امام صادق عليه السلام بسيار بوده است و چهار هزار نفر از آنان ثقه بوده‌اند، اشكال مهم‌ترى وجود دارد و آن، اين كه:

ثمره‌اى بر آن مترتّب نيست؛ زيرا به طور مثال، اگر فرض كنيم كه اصحاب امام صادق عليه السلام هشت هزار نفر، و ثقاتشان چهار هزار نفر بوده‌اند، براى تشخيص ثقات از غير ثقات، راهى نداريم. نيز دليلى نداريم كه تمام كسانى كه شيخ طوسى رحمه الله اسامى آنان را در باب اصحاب امام صادق عليه السلام آورده، از ثقات بوده‌اند؛ بلكه بر خلاف آن، دليل داريم.[١] در ردّ صورت اوّل گذشت كه آمدن نام برخى از افراد ضعيف در باب اصحاب امام صادق عليه السلام و تضعيف شدن آنان از سوى شيخ طوسى رحمه الله، با ثقه بودن تمام اصحاب امام صادق عليه السلام، منافات دارد. اين تحليل، بر اساس كلام شيخ حرّ عاملى در استدلال بر اين نظريّه است.

و امّا بر اساس استدلال محدّث نورى و مقدّماتى كه وى براى استدلال خود ترتيب داده، اشكال صورت دوم، وارد نيست؛ زيرا مقدّمه دوم محدّث نورى، اين بود كه تمام آنچه را ابن عقده در رجال امام صادق عليه السلام ذكر كرده، شيخ طوسى رحمه الله در رجال الطوسى در باب اصحاب امام صادق عليه السلام آورده و در اين باب، از كتاب و مصدر ديگرى استفاده نكرده است.

[١]. معجم رجال الحديث، ج ١، ص ٥٧- ٥٩