بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٩ - اوضاع اجتماعى - فرهنگى قرن چهارم هجرى

قرن پنجم هجرى، دزدان و غارتگران و غلامان تُرك، بر بغداد مسلّط شدند و بر مردم، سخت گرفتند.[١] و سرانجام، در زمان خلافت متوكّل عبّاسى (٤٤٧- ٤٤٩ ق)، سياه‌ترين روزها بر مردم گذشت: گرانى و كميابى ارزاق و مايحتاج عمومى، به حدّ اكثر رسيد[٢] و نيز سلجوقيان به بغداد حمله بردند و جنايات بسيارى را مرتكب شدند.

در اين روزگار سخت، بسيارى از ميراث‌هاى فرهنگى اسلامى از دست رفت. از جمله، كتابخانه ابن اردشير و دار العلم‌هاى شيعيان در محلّه كرخ بغداد سوختند. نيز شخصيّت‌ها مورد هجوم قرار گرفتند. از جمله، شيخ طوسى آزارهاى فراوان ديد و كتابخانه‌اش آتش گرفت.[٣] شيخ طوسى به نجف اشرف گريخت و در آن جا حوزه درسى خويش را دوباره پى نهاد. بغداد، شاهد يك حركت فكرى جديد گشت و در پى از بين رفتن آثارِ:

معتزله، شيعه و ساير فرقه‌هاى عقلگرا، مدارس نظاميّه تأسيس شدند.

خواجه نظام الملك، در توصيف هدف از تأسيس مدارس نظاميّه، در نامه‌اى به آلب ارسلان مى‌نويسد كه وى لشكرى از عالمان را كه با سلاح فكر به مقاومت در برابر انديشه‌هاى ناسازگار با حكومت مى‌پردازند، تربيت كرده است.[٤] روزگارى كه نجاشى و شيخ طوسى در آن مى‌زيسته‌اند، با چنين شرايطى همراه بوده و مى‌دانيم كه دفاع از كيان تشيّع (چه در روزگار آزادى انديشه‌ها و چه در روزگار خفقان انديشه‌ها، به شكلى متناسب) پيوسته بر هر عالمى، واجب است.

با توجّه به اين مطالب، انگيزه عالمانِ آن دوره در تأليف بسيارى از كتاب‌ها، روشن مى‌شود. اين انگيزه‌ها در تأليفات حديثى و رجالىِ آن عصر، به خوبى قابل مشاهده‌اند.

[١]. المنتظم، ج ٨، ص ٢٢

[٢]. الكامل، ج ٩، ص ٢٦٣ و ٢٦٤

[٣]. الكامل، ج ١٠، ص ٣

[٤]. الكامل، ج ١٠، ص ١٥