بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٨١ - فصل اول شناخت شيخ طوسى

روست كه شاگردان بسيارى از مذاهب مختلف، از درس شيخ طوسى استفاده نموده‌اند. در بغداد، سيصد نفر از مذاهب مختلف، در شمار شاگردان شيخ طوسى ذكر گرديده‌اند.[١] پس از وفات شيخ مفيد در سال ٤١٣ ق، رهبرىِ شيعيان امامى‌مذهب به سيّد مرتضى علم الهدى (٤١٣- ٤٣٦ ق) رسيد. او برجسته‌ترين شاگرد شيخ مفيد بود.

سيّد مرتضى دو امتياز ويژه داشت كه او را از ديگران متمايز مى‌ساخت:

يكى، دارا بودن جايگاه اجتماعى در بين مردم و دولت. وى نقابت (سرپرستى) سادات را به عهده داشت،[٢] همچنان كه رهبرى حج، سرپرستى ديوان مظالم‌[٣] و منصب قاضى القضات‌[٤] را بر عهده داشت.

و ديگرى، دارا بودن توان علمى بالا. توان علمى وى به گونه‌اى بوده كه معاصرانش تصريح كرده‌اند كه: هيچ كس در ادب و فضل و علم به پاى او نمى‌رسيد.[٥] از جمله كارهاى سيّد مرتضى اين بود كه براى شاگردانش به نسبت تحصيلاتشان، حقوق ماهانه تعيين كرده بود.[٦] شيخ طوسى در عصر شاگردى‌اش نزد سيّد مرتضى، كتاب تلخيص الشافى را- كه انتخاب و ساده‌سازى كتاب سيّد مرتضى به نام الشافى‌[٧] بود تأليف نمود. شيخ طوسى اين كتاب را در سال ٤٣٢ ق به اتمام رساند.

شيخ طوسى رحمه الله كتاب الرجال و كتاب الفهرست را نيز در عصر سيّد مرتضى تأليف نموده است؛ چرا كه در كتاب الرجال در شرح حال سيّد مرتضى با تعبيرات: «أدام اللَّه‌

[١]. الكنى والألقاب، ج ٢، ص ٣٦٣؛ الفوائد الرضويّة، ص ٤٧٢

[٢]. تاريخ بغداد، ج ١١، ص ٤٠٢

[٣]. مستدرك وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٢١٩

[٤]. مستدرك وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٢١٩

[٥]. رجال الطوسى، ص ٤٣٤( ش ٦٣٠٩)؛ رجال النجاشى، ص ٢٧٠( ش ٧٠٨)

[٦]. الدرجات الرفيعة، ص ٤٦٠؛ لؤلؤة البحرين، ص ٢١٧

[٧]. سيّد مرتضى، اين كتاب را در ردّ كتاب المغنى عبد الجبّار بن احمد در مسائل امامت نگاشت