بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٤٤ - شكل دوم تعويض بخش دوم سند

سند صحيح به روايات ثقه راوىِ دور از شيخ طوسى (حريز) است.

بر اين اساس، بخش دوم سند، قابل تعويض است و در اين صورت، ياسين ضرير، در سند، واقع نخواهد شد. نيز تمام روايات مرسل شيخ صدوق از حريز، قابل تصحيح مى‌گردند.

صورت دوم‌، صورتى است كه شيخ طوسى رحمه الله روايتى را با سند صحيح، از كلينى نقل مى‌كند و در آن سند، راوى ضعيف در ميان دو راوى ثقه است.

براى نمونه، فرض مى‌كنيم كه شيخ طوسى رحمه الله در التهذيب، روايتى را از كتاب حسن بن محبوب با چنين سندى نقل كرده است:

الشيخ المفيد، عن ابن قولويه، عن الكلينى، عن سعد بن عبد اللَّه، عن سهل بن زياد، عن الحسن بن محبوب، عن الرضا عليه السلام.

در اين سند، دو شرط تعويض وجود دارد: اوّلًا، در بخش دوم سند، سهل بن زياد، ميان دو راوىِ ثقه قرار گرفته و ثانياً، طريق مرحوم شيخ به راوى ثقه دور از وى (كلينى)، صحيح است.

در اين سند، شرط سوم، يعنى وجود سندى معتبر براى كلينى به حسن بن محبوب، وجود ندارد؛ زيرا الكافى، تمام افراد سند را نقل كرده و مشيخه ندارد.

البتّه اين شرط را مى‌توان با كمك الفهرست در سند التهذيب، تحقّق بخشيد؛ چرا كه شيخ طوسى رحمه الله در الفهرست، به تمام كتاب‌ها و روايت‌هاى حسن بن محبوب، سند صحيح دارد.[١] بله، كلينى در آن اسناد، قرار نگرفته است؛ ليكن اين مطلب به صحّت تعويض، ضررى نمى‌رساند؛ زيرا سعد بن عبد اللَّه، در سند الفهرست وجود دارد و بدين ترتيب، جانشين كلينى مى‌شود و در نتيجه، شرط سوم تعويض نيز تحقّق مى‌يابد.

[١]. الفهرست، ص ١٢٢( ش ١٦٢)