ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ٣٧٣ - بحث دهم - در بيان امورى است كه ممكن است فهم آنها در داستان خلقت آدم مشكل باشد

جايگاه طبيعى آتش بالاتر از همه اجرام عنصرى است. كيفيّت وجودى آن مقعّر و مانند فلك ماه است. به طور مطلق وزن آن سبك و طبيعت آن داغ و خشك است. فايده وجودى آتش در موجودات براى سهولت تركيبات است و جوهر وجودى حيوانات در آن جريان مى‌يابد و براى تجزيه دو عنصر به كار گرفته مى‌شود و آنها را به عناصر اوّليّه باز مى‌گرداند.

دو عنصرى كه از نظر وزن سنگين‌ترند در ايجاد اعضاء و استوارى آنها مفيدترند و دو عنصر سبك در ايجاد ارواح و به حركت در آوردن ارواح و اعضا مفيد است.

پس از اين توضيح، دانشمندان گفته‌اند مزاج كيفيّتى است كه از فعل و انفعالات اين عناصر چهارگانه پديد مى‌آيد. هر گاه بعضى از اين عناصر در بعضى ديگر اثر بگذارند صورت بسيط هر كدام به وسيله ديگرى شكسته مى‌شود و از آنها كيفيّت متشابه همه عناصر پديد مى‌آيد كه به آن مزاج و قواى اولى گفته مى‌شود و در اساس همه آنها چهار عنصر حرارت. برودت، رطوبت و يبوست وجود دارد و همين چهار چيز پديد آورنده انواع مزاجها در اجسام موجود فسادپذير مى‌باشند.

خداوند هستى بخش به هر عضوى و حيوانى آنچه را كه شايسته‌تر بوده به آن داده است. و به انسان معتدل‌ترين مزاج ممكن در اين عالم را با قواى مناسبى كه با آن كار انجام دهد و به وسيله آن تأثير بگذارد و يا تأثير بپذيرد بخشيده است و به هر عضوى از اعضاى انسان آنچه را كه براى انجام كار لازم داشته، داده است.

بنا بر اين بعضى اعضا را گرمتر و بعضى را سردتر و بعضى را مرطوب‌تر و بعضى را خشك‌تر آفريده است. و به وسيله اخلاط كه جسمهاى مرطوب سيّال‌اند اعضا را در كارشان مدد رسانده كه بدون وجود اخلاط محال است كه به اعضا غذا برسد. اخلاط در چهار چيز منحصر است: يكى از خون است كه از ديگر اخلاط