ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ١٥٢ - بحث دوم - فايده انما

الشّبهة شبهة لانّها تشبه الحقّ، «منحصرا شبهه را به دليل شباهت به حق شبهه ناميده‌اند». و مانند سخن ديگر حضرت على (ع): انّا لم نحكم الرّجال و انّما حكمنا القرآن و هذا القرآن انّما هو خطّه مستور بين الدّفّتين لا ينطق بلسان و انّما ينطق عنه الرّجال، «ما افراد را داور قرار نمى‌دهيم و منحصرا قرآن را داور مى‌شناسيم و اين قرآن منحصرا خطى است كه ميان دو جلد قرار دارد و سخن نمى‌گويد و فقط افراد از آن سخن مى‌گويند.»

مقصود حضرت از حصر در اين صورتها آشكار است.

بعضى از نحويان گفته‌اند انّما براى حصر به كار نمى‌رود و به سخن حق تعالى استدلال كرده‌اند: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» [١] و نيز به اين سخن خداوند متعال: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» [٢]، «به حقيقت مؤمنان برادرند». با اين كه اجماع بر اين است كه آن كس كه دلش از خوف خدا بيمناك نشود گاهى مؤمن است. و برادرى منحصر به مؤمنان نيست.

جواب اين گروه اين است كه ريشه شك آنها بى‌توجّهى به قاعده حصر مى‌باشد. قاعده حصر اين است كه جزء آخر كلام كه پس از انّما آورده مى‌شود مخصوص به حكم حصر مى‌باشد چه موضوع باشد مانند: انّما زيد قائم، در اين مثال مقصود حصر قيام در زيد است. و يا محمول باشد مانند سخن حق تعالى:

«قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ»^. مقصود اين است كه منحصرا پيغمبر از بشر است و از غير بشر نيست.

پس از روشن شدن اين قاعده، متوجّه مى‌شويد كه در دو صورت ياد شده قبل (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ^ .... و إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) انّما افاده حصر كرده است.

[٢] سوره حجرات (٤٩): آيه (١٠): به حقيقت مؤمنان برادر يكديگرند.