ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ١٠٣ - بحث دوم - در تقسيم وجه شبه

مثال تشبيه در حركت مانند تشبيه شي‌ء شتابان به تير.

اشتراك در كيفيّت جسمانى مانند اين كه گفته شود فلانى در نادانى و حرص و شهوترانى مانند الاغ است و يا فلانى در غضب مانند پلنگ است.

تشبيه در كيفيّت نفسانى مانند اشتراك در غرايز و اخلاق مانند كرم، بردبارى، شجاعت، هوش، تيزفهمى، علم و زهد. مانند اين كه بگويى فلانى در بخشندگى مثل حاتم است يا فلانى در شجاعت مانند عمر و بن معدى كرب است.

در صورتى كه وجه شبه اشتراك در حالت اضافى باشد، مانند اين كه گفته شود اين دليل در وضوح مانند خورشيد است. وجه اشتراك در اين جا وضوح و آشكارى در ديدن و فهميدن است و اين روشنى و وضوح حالت اضافى است.

گاهى وجه شبه بسيار آشكار است چنان كه در مثال قبل گذشت و همچنين مانند تشبيه گفتار شخصى به آب و نسيم از حيث روان بودن و لطافت. و اين در صورتى ممكن است كه در الفاظ كلمات شخص تنافر وجود نداشته باشد و بر زبان آسان جارى شود و از زبان بيگانه و ناآشنا استفاده نشده باشد و دل از شنيدن آن آرامش يابد. و به سبب اين كه زود ادراك مى‌شود تشبيه به آب شده كه بسرعت در حلق وارد مى‌شود، و به نسيم تشبيه شده كه زود در بدن اثر مى‌كند.

گاهى وجه شبه پوشيده است مانند سخن كسى كه بنى المهلّب را هجو كرده و گفته است: «ايشان مانند حلقه فلزى هستند كه دو سرش معلوم نيست.»

آيا نمى‌بينى كه از اين جمله مقصود بخوبى فهميده نمى‌شود مگر براى كسانى كه ذهنشان فراتر از توده مردم است؟

بحث دوّم- در تقسيم وجه شبه‌

به گونه‌اى ديگر وجه شبه گاهى نزديك به ذهن است و گاهى دور از ذهن در صورتى كه نزديك به ذهن باشد بدين گونه است كه هر گاه دايره بودن خورشيد و نورانى بودن آن در نظر باشد، دايره آينه شكل روشنى‌