در آن قرار دارند و مقصود حضرت از اين تفصيل توجّه دادن ذهنهاى بى‌خبر از حكمت صانع سبحان در ملكوت آسمان و زيباييهاى آن است. و يادآور نعمتهاى فراوان خداست تا متوجّه صانع در ملكوت آسمان و زيباييهاى آن است. و يادآور نعمتعاى فراوان خداست تا متوجّه نعمتهاى خداوند شده و بر ستايش و پرستش او نسبت به اين بخشش و احسانها مواظبت كنند. خداوند متعال در اين باره چنين مى‌فرمايد:

لِتَسْتَوُوا عَلى‌ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ [١].

هر يك از گردش افلاك و گردش آسمانها براى بندگان نعمت مى‌باشد هر چند در حركات آسمان فوايدى است كه نعمت بودن آنها از ذهن ضعيف بندگان بدور باشد گمان ما اين است كه بسيارى از بى‌خبران مى‌گويند فايده حركات آسمان براى ما چيست؟ ولى هنگامى كه ذهن همين افراد متوجّه شود، مى‌بينند كه اگر اين حركات نباشند هيچ تركيبى در اين عالم صورت نمى‌گيرد و اصولًا انسان پديد نمى‌آيد، تا برسد به نعمتهاى ديگر. البتّه چيزى كه در اين جا مى‌توان گفت اين است كه حركات جوّى گاهى موجب نعمتهاى قريب الوصول به انسان مى‌شوند مانند كسب روشنايى از نور ستارگان و راهيابى در تاريكى صحراها و درياها و آمادگى ابدان براى صحّت و امثال اينها، و گاهى لازمه‌اش نعمتهاى ديگر است كه قرار است به انسان برسد هر چند انسان آنها را نداند مانند آماده ساختن زمين براى تركيباتى كه قوام زندگى بندگان خدا به آن است.

خداوند سبحان ويژگيهاى آسمان را در موارد بسيارى از قرآن مجيد ذكر كرده است. شكّى نيست كه ذكر فراوان آسمان در كتاب خدا دليل عظمت آسمانهاست و يا ممكن است به اين دليل باشد كه خداوند در آنها اسرارى را نهفته است كه عقل بشر به آنها دست نمى‌يابد. به هر حال سخن امام (ع) كه‌

[١] سوره زخرف (٤٣): آيه (١٣): نعمت پروردگارتان را هنگامى كه بر آنها سوار شديد متذكّر شويد و بگوييد پاك و منزّه است كسى كه اين را مسخّر ما ساخت و گرنه ما توانايى آن را نداشتيم.