ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ٥٧١ - شرح

سخن امام (ع) به صورت قضيّه شرطيّه متّصله آمده است و تقدير آن اين است كه اگر كوهها از جا كنده شوند تو از جايت تكان نخور! بدين معنى كه هرگز عقب‌نشينى نكن. وقتى كه بنا باشد در مقابل تكان خوردن كوه (به فرض) تكان نخورد قهراً در مقابل تغييرات جزئى ديگر به طريق اولى نبايد تغييرى در عزم و اراده بر جنگ پديد آورد. بنا بر اين سخن امام (ع) مبالغه است براى نهى از عقب نشينى. به دنبال اين تأكيد پنج دستور به شرح زير بيان مى‌دارد:

(٣٦٤٥- ٣٦٤٣) ١- اين كه در هنگام جنگ دندانها را بر هم بفشارد و اين مستلزم دو چيز است:

الف- دندان بر دندان فشردن مانع سستى و ترس مى‌شود. انسان اين حالت را در سرما و ترسى كه موجب لرزيدن مى‌شود آزموده است كه هر گاه دندانها را بر يكديگر بفشرد لرزش مى‌ايستد و بر بدن خود مسلّط مى‌شود.

ب- در اين حالت ضربه به سر زياد اثر نمى‌كند، همچنان كه امام (ع) در جاى ديگر فرموده است دندانها را بر يكديگر فشار دهيد زيرا شمشيرها را از رسيدن به مغز كند مى‌سازد و آن به اين دليل است كه در اين حالت قدرت و سختى در سر متمركز مى‌شود.

(٣٦٤٨- ٣٦٤٦) ٢- جمجمه‌ات را به خدا بسپار، اين كلام استعاره زيبايى است كه جمجمه را به وسيله‌اى تشبيه كرده است كه براى استفاده ديگران به عاريه داده مى‌شود و سپس به صاحبش باز مى‌گردد. بنا بر اين سود بردن دين خداوند و حزب او از محمّد حنفيّه شباهت پيدا مى‌كند به استفاده كردن از عاريه.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند در اين كلام تذكّرى بر محمّد حنفيّه است كه در اين جنگ كشته نمى‌شود، زيرا آنچه به خدا عاريه داده شود حتماً به سلامت برمى‌گردد. و اين، اضطراب او را برطرف و دلش را آرام مى‌سازد.

(٣٦٥٢- ٣٦٤٩) ٣- توصيه مى‌كند كه قدمهايش را بر زمين استوار سازد و آنها را همانند