ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ٣٨٤ - بحث دهم - در بيان امورى است كه ممكن است فهم آنها در داستان خلقت آدم مشكل باشد

وى را يارى كنند.

امّا ابليس معارض آدم، قوّه وهميّه است كه با اقتضاى عقل عملى مخالفت كرده و در زمين فساد مى‌كنند و همچنين‌اند نفوس متمرّد از شنيدن و قبول حق، كه از طاعت عقل بيرون مى‌روند، و آنان شياطين انس و جن‌اند كه بعضى بر بعضى فخر كرده، گفتار بيهوده و غرور را به يكديگر تلقين مى‌كنند. و همين معناى توجيهى در باره ملائكه و ابليس از جنس آدم است، كه مقصود از آن صنف انبيا و دعوت كنندگان به سوى خداوند تعالى به حكمت و موعظه حسنه مى‌باشد، صدق مى‌كند.

امّا آدمى كه منظور از آن نوع انسان باشد تمام فرشتگانى كه در اين عالم هستند و ذكر كرديم مأمور به سجده كردن به او مى‌باشند و ابليس هر شخصى از اين نوع است كه قوّه واهمه او با عقلش در نزاع است و لشكريان ابليس نيروى شهوت، غضب و غير اينهاست كه زير فرمان قوّه واهمه مى‌باشد. پس از دانستن اين مقدّمات اينك به معناى متن خطبه باز مى‌گرديم و مى‌گوييم: شايسته است، آدمى كه در خطبه امام (ع) از آن ياد شده است بر مطلق نوع انسانى حمل شود.

(١٥٥٧- ١٥٢٥) بنابراين، سخن امام (ع): «ثمّ جمع سبحانه ... تا حتى لزبت» اشاره به اصل آميختگى عناصر است. و اين كه امام (ع) دو عنصر زمين و آب را اختصاصاً آورده است براى اين است كه اساس ايجاد اعضاى قابل مشاهده و محسوس انسان بر آن دو استوار است. سخن امام (ع) كه فرمود: «حتّى خلصت و حتّى لزبت» اشاره به نهايت استعدادى است كه آدم به آن رسيده است و بر وجود آن افاضه صورت شده است. و اين كلام امام (ع) كه فرمود: فجبل منها صورة ذات احناء و وصول و اعضاء و فصول، اشاره به خلق صورت انسان و افاضه كمال اعضا و مفاصل و آنچه كه به صورت قوام مى‌بخشد دارد. و ضمير «منها» به تربت باز مى‌گردد و از ظاهر لفظ چنين فهميده مى‌شود كه صورت انسان كه‌