ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ١٥٣ - بحث دوم - فايده انما

اما در آيه اوّل مقصود از ايمان بالاترين مرتبه آن كه اخلاص است مى‌باشد و با در نظر گرفتن اين حقيقت روشن مى‌شود كه مؤمنان با اين وصف منحصرا كسانى هستند كه از ياد خدا بيمناك مى‌شوند.

در آيه دوّم مؤمنان منحصرند در صفت برادرى دينى و مقصود از اخوّت در اين آيه همين است.

بدان كه گاهى براى فهماندن معناى حصر دو عبارت ديگر نيز به كار مى‌رود يكى مانند اين كه بگويى: جائنى زيد لا عمرو، «منحصرا زيد آمد، نه عمرو». اين عبارت در فهماندن معناى حصر از انّما ضعيف‌تر است، زيرا آمدن را در مورد زيد نسبت به عمرو منحصر مى‌سازد. ديگرى مانند: ما جائنى الّا زيد «جز زيد كسى نزد من نيامد.» مفهوم اين (الّا) در فهماندن حصر و اختصاص مانند انّما است به دليل سخن خداوند متعال: «ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ» [١].

حصر در آيه كه به وسيله ما و الّا صورت گرفته به منزله حصر با انّما است.

امام فخر رازى بين حصر با انّما و حصر با ما و الّا فرق گذشته و گفته است كه انّما مفهوم غير محصور را به دلالت التزامى نفى مى‌كند ولى ما و الّا مفهوم غير محصور را به دلالت مطلبقه نفى مى‌كند. بنا بر اين دلالت ما و الّا بر نفى از دلالت انّما قوى‌تر است و به همين دليل است كه مى‌توان گفت: انّما زيد قائم لا قاعد و جايز نيست كه بگوييم ما زيد قائم لا قاعد.

به عقيده شارح اگر گفته امام فخر در مورد درست نبودن صورت دوّم (ما زيد الّا قائم لا قاعد) صحيح باشد به دليل دلالت مطابقه‌اى است كه ايشان مدّعى هستند. بنا بر اين قبح جمله مزبور به دليل نزديكى حرف لاى نافيه به كلمه الاى حصر كننده است. درستى مثال اول: (انّما زيد قائم لا قاعد) به دليل دورى‌