ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ٣٦١

كانُوا يَعْبُدُونَ^ آنها پاسخ دادند: قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ‌ [١].

آنهايى كه ابليس را از فرشتگان دانسته‌اند استدلال كرده‌اند به اين كه در موارد زيادى از قرآن كريم ابليس از فرشتگان استثنا شده است، كه اگر استثنا نباشد مستثنا داخل در مستثنا منه مى‌شود. و همين استثنا دليل است كه ابليس از فرشتگان بوده است و به دو دليل قول كسانى را كه ابليس را از فرشتگان دانسته‌اند رد مى‌كند.

١- اين ادّعا كه ابليس جزو فرشتگان نبوده است با اين سخن حق تعالى كه: وَ جَعَلُوا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [٢] سازش ندارد (در اين جا جنّه به معناى فرشته به كار رفته است). اين آيه بيان ادّعاى قريش است كه آنها فرشتگان را دختران خدا مى‌دانستند. خداوند متعال از آنها حكايت مى‌كند كه: وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [٣]. مفاهيم اين آيات دلالت دارد بر اين كه فرشتگان از جنّ هستند.

٢- جن بودن ابليس با فرشته بودن منافاتى ندارد، زيرا بر فرشتگان نام جنّ صدق مى‌كند. به دليل اين كه جن از ريشه «اجتنان»، به معناى استتار، گرفته شده است. و به اين دليل به فرزند داخل رحم جنين گفته‌اند كه در شكم مادر پنهان است. و به اين دليل شخص را مجنون مى‌نامند كه عقلش نهفته است. و چون فرشتگان از رؤيت مردم پوشيده‌اند اطلاق لفظ جنّ بر آنها رواست.

به نظر ما (شارح) اين اختلاف لفظى است. زيرا هر گاه ثابت شود

[٢] سوره صافّات (٣٧): آيه (١٥٨): و بين شيطان و جنّ نسبت خويشى برقرار كردند.

[٣] سوره زخرف (٤٣): آيه (١٩): كافران فرشتگانى را كه بندگان خدا بودند دختران خدا مى‌دانستند.