دهه سوم قرن يازدهم هجرى در شهر «پتنه» از نواحى هند به دنيا آمده است. او- چنان‌كه از تواريخى كه درباره كتابش نگاشته شده به دست مى‌آيد- تا بعد از دهه هفتم زنده بوده است. او مردم را به مذهب كيوانى كه قايل به وحدت وجود بود فرا مى‌خواند و مذهب‌هاى ديگر را طرد مى‌كرد اما از مردم مى‌خواست تا بر كتاب دساتير كه آن را ام الكتب و جامع تمام شرايع مى‌دانست و به پيامبرى به نام ساسان نسبت مى‌داده گرد آيند. ازاين‌رو در كتاب دبستان مى‌كوشد عقايد تمام مذاهب را تضعيف كند و در نهان مذهب تازه به دوران رسيده پدرش آذر كيوان را ترويج نمايد.

اول كسى كه از اين كتاب تمجيد كرده، «فرنسيس گلادوين» است كه آن را در سال ١٧٨٩ م به انگليسى ترجمه كرده است. اين كتاب در سال ١٨٠٩ (ذيقعده سال ١٢٢٤) براى اولين بار به فرمان نماينده انگلستان ويليام بيلى در كلكته چاپ و منتشر شد.

اين كتاب به دست عمال استعمار در هند و ايران چاپ و منتشر شده و ترجمه آن نيز در ديگر كشورها منتشر شده است. سرّ اين چاپ‌ها و انتشارهاى وسيع و پياپى، بر افراد تيزبين پوشيده نيست.

٢٦. فاجعه كتاب الفرقان‌

اين كتاب‌[١] در زمان خود سر و صدايى شديد در مصر برانگيخت و دانشگاه الازهر با توبيخ و سرزنش مؤلف آن و بيان وجوه بطلان و فساد آن نسبت به آن موضع گرفت و مصادره آن را از حكومت طلبيد.[٢]

[١] . الفرقان، تأليف ابن الخطيب محمد محمد عبد اللطيف از علماى معروف مصر است. اين كتاب در سال ١٣٦٧ ق/ ١٩٤٨ م توسط انتشارات« دار الكتب المصريه» چاپ شد و هياهويى عظيم پيرامون آن برپا شد؛ به گونه‌اى كه دانشگاه الازهر از دولت مصر خواست تا كتاب را جمع‌آورى نمايد. حكومت مصر نيز در پاسخ به درخواست ازهر به شكل صورى اين كتاب را جمع‌آورى كرد؛ در حالى‌كه نسخه‌هاى فراوانى از آن در اطراف و اكناف باقى ماند. از جمله در كتابخانه‌هاى كنونى ما تعداد زيادى از آن موجود است. آن‌چه در دسترس اينجانب است نسخه‌اى از چاپ اول كتاب مى‌باشد كه در« دار القرآن الكريم» قم با شماره ١٥٤٢/ ١٢/ ٤٢ ثبت شده است. اين كتاب در بيروت نيز تجديد چاپ شده و عينا همان مطالب در آن آمده است.

[٢] . ر. ك: مقاله استاد محمد محمد مدنى در مجله« رسالة الاسلام»، قاهره، دار التقريب، شماره ٤٤، سال ١١، ص ٣٨٢ و نيز استاد تيجانى، لأكون مع الصادقين، ص ٢٦٢.