استاد رحيم، محقق كتاب دبستان المذاهب مى‌گويد: «مطالبى كه مؤلف دبستان درباره اديان و مذاهب، طرح و در آن زمينه‌ها بحث كرده است، بيشتر جنبه‌هاى عوامانه آن اديان و فرق است كه از زبان عامه معتقدان اديان و مذاهب شنيده و با چيره‌دستى سرهم كرده است. مؤلف دبستان براى فراهم آوردن مطالب تأليفش به جمع چرسيان و بنگيان درمى‌آيد و آن‌چه را كه در عالم وهم و خيال بر زبان ايشان مى‌رود به‌عنوان اصول اعتقادى آيين آنان رقم مى‌زند. او ضمن مسافرت‌هاى خود، در راهپيمايى‌هاى طولانى و ملال‌آور- براى وقت‌كشى- با هم‌راهان، قاطرچى، حمّال، درويش، قهوه‌چى، فروشنده، دوره‌گرد، زاير و جز آن به گفت‌وگو مى‌پردازد و آن‌چه را از آنان مى‌شنود به‌عنوان عقيده و باور معتقدان فلان دين و آيين ثبت و ضبط مى‌كند ... من گمان مى‌كنم برخى افراد كه شوق او را به شنيدن مطالب و مباحث بديع و غريب درباره اديان و مذاهب، تشخيص مى‌دادند، براى آن‌كه شايد از طرف او به نوايى برسند، آن اديان و مذاهب و مطالب مذكور را جعل و براى مؤلف دبستان نقل مى‌كرده‌اند و او ساده‌دلانه- و عوامانه- آنها را باور و به نام همان شيّادان و جاعلان به‌عنوان معتقدان به آن اديان ثبت كرده است».[١]

نويسنده اين كتاب كيست؟

سرجان ملكم در كتاب خود تاريخ ادبيات ايران‌[٢] او را محسن كشميرى متخلّص به «فانى» دانسته است و در كتاب ايضاح المكنون فى الدليل على كشف الظنون‌[٣] موبد شاه‌[٤] هندى معرفى شده است. ملا فيروز در حاشيه كتاب دساتير[٥] او را مير ذو الفقار على اعلام داشته است. آخرين نظريه‌اى كه محققان به آن دست يافته‌اند اين است كه او موبد كيخسرو اسفنديار از فرزندان آذر كيوان، بنيانگذار فرقه كيوانيه در هند در دوره اكبر شاه تيمورى (٩٦٣- ١٠١٤) بوده است. مؤلف در اواسط

[١] . دبستان المذاهب، ج ٢، ص ١٢٦ و ١٢٩( بخش تعليقات). اين مطلب از متن فارسى كتاب دبستان المذاهب منعكس شده است.( مترجم).

[٢] . ج ١، ص ٥٩.

[٣] . ج ٣، ص ٤٤٢.

[٤] . موبد، عنوانى است كه در اصطلاح زردشتيان بر پيشوايان دينى اطلاق مى‌گردد.

[٥] . ص ٢٢١.