قائلان به تحريف اين احتمال و ترديد را دستاويز خود ساخته‌اند تا استدلال به اين آيه شريفه را بر صيانت قرآن از تغيير و تبديل، مخدوش سازند[٢] [زيرا با فرض احتمال بازگشت ضمير به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نمى‌توان قاطعانه گفت خداوند حفظ قرآن را تضمين كرده است‌]. اما بايد دانست كه احتمال بازگشت ضمير به محمد احتمال بعيدى است كه با وجود صلاحيت لفظ براى تعيين مرجع ضمير، جايى براى آن باقى نمى‌ماند [و در اينجا قرينه لفظيه دليل بازگشت ضمير به قرآن است‌]. فّراء نيز آن را به‌عنوان قولى نقل كرده است؛ بى‌آن‌كه خود بر آن اعتماد نمايد يا در صدد توجيه آن برآيد و آيه عصمت‌ «وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» ارتباطى به آيه حفظ (نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ) ندارد؛ به علاوه، قبلا ذكر كرديم كه ضمير در آيه عصمت به پاسبانى از شريعت باز مى‌گردد نه جان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله.

ممكن است خصم مدعى شود كه مراد از ذكر شخص پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است. شاهد آن، كلام خداوند است‌ «قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً. رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ؛[٣] به راستى كه خدا به سوى شما تذكارى فرستاده است؛ پيامبرى كه آيات روشنگر خدا را بر شما تلاوت مى‌كند». اطلاق «ذكر» بر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله براى آن است كه مذكّر بودن از صفات پيامبر است.

در جواب بايد بگوييم اولا همه مفسران در توجيه اين آيه مى‌گويند: كلمه ارسلنا در تقدير است و تقدير آيه چنين بوده است: «... و أرسلنا رسولا» زيرا اگر رسول عطف بيان براى ذكر باشد با تعبير به انزال مناسب نبود.[٤]

ثانيا پيش از آيه حفظ اين آيه آمده است: «وَ قالُوا يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ‌

[١] . عبارت فراء چنين است:« گفته شده كه مراد از ضمير در« له» قرآن است و مقصود از حفاظت مراعات است، برخى نيز مى‌گويند مراد از ضمير محمد صلّى اللّه عليه و آله است يعنى ما از محمد صلّى اللّه عليه و آله حفاظت مى‌كنيم». ر. ك معانى القرآن، ج ٢، ص ٨٥. ما گفتار فراء را با اجمال و توضيح ياد كرده‌ايم.

[٢] . فصل الخطاب، ص ٣٦٠.

[٣] . طلاق ٦٥: ١١- ١٠.

[٤] . بنابراينكه رسول عطف بيان از« ذكر» باشد، عامل يعنى« انزلنا» بر روى آن عمل خواهد نمود؛ در اين صورت معناى آيه چنين مى‌شود: ما رسول را نازل كرديم. حال آنكه درباره رسول، ارسال به كار مى‌رود نه انزال.

( مترجم).