خود، آنان كه اسرائيل را بنيان نهادند مانند شده‌ايم». پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «قسم به آن كه جانم در دست اوست، شما از ايشان پيروى خواهيد كرد؛ حتى اگر كسى از ايشان به لانه سوسمارى پا نهد شما نيز چنين خواهيد كرد».[١]

از ابو سعيد خدرى روايت شده كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «همانگونه كه امت‌هاى پيش از شما رفتار كرده‌اند، رفتار خواهيد كرد». گفتند: يا رسول اللّه مقصود شما فارس و روم و اهل كتاب است؟ فرمود: «آيا مردم غير از ايشانند».[٢]

على عليه السّلام فرمود: «در پى نشانه‌اى آشكار ره خواهيد پيمود و سخنانى مانند گفته‌هاى پيشينيان خود خواهيد گفت».[٣] همچنين مى‌فرمايد: «روزگار با امروزيان همان مى‌كند كه با گذشتگان كرده است». در جايى ديگر مى‌فرمايد: «فرجام كار دنيا چون آغاز آن است؛ امور آن هم رنگ و نشانه‌هاى آن پديدار است».[٤]

اين، حقيقتى مسلّم است؛ مادامى كه انسان داراى طبيعتى واحد و خواهش‌ها و اميال و درخواست‌هاى يكسان است، اول و آخر آن يكى است و از آن گريز نيست.

بايد گفت اين سخنان به‌معناى جبر در مسير حيات نيست؛ بلكه حكايتى از استعدادها و قابليت‌هاى نهفته آدمى است كه انسان به- واسطه- هويت ذاتى خود آن را به دوش مى‌كشد؛ طبيعتى كه شايستگى تربيت صحيح و رهنمونى به سوى نشانه‌هاى صلاح و سداد را دارد و اگر اين طبيعت اولى و فطرت آدمى نبود تعليمات پيامبران هدر مى‌رفت و تشريع شرايع و استوارى قوانين لغو و بيهوده مى‌نمود؛ پس، از اقتضاى طبيعت آدمى و رويكرد چنين عرضه‌اى، گريز نيست.

آيه ١١٩ سوره هود- آنجا كه مى‌فرمايد: «إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ»- به همين حقيقت اشارت دارد. پس مقصود از تشابه امت‌ها، مشابهت در اصول و قواعد حيات اوليه است، نه ويژگى‌هاى معيشت‌هاى مردم و شيوه‌هاى حيات كه با شرايط مخصوص هر زمان متناسب بوده و مادامى كه عوامل زمانى و مكانى دگرگون مى‌شود، تكرار آن ممكن نيست.

پس بسيار خام‌انديشى است كه كسى گمان برد مقصود از تشابه امت‌هاى پيشين‌

[١] . مجمع البيان، ج ٥، ص ٤٩.

[٢] . همان.

[٣] . نهج البلاغه، خطبه ١٨٣.

[٤] . همان، خطبه ١٥٧.