امام صادق عليه السّلام فرموده است: «مقصود، امتى است كه دعاى ابراهيم عليه السّلام در حق آنان به اجابت رسيده است. امّتى كه خداوند آن حضرت را از ميان آنان و به سوى ايشان برانگيخته است. ايشان امت ميانه‌رو و بهترين امتى هستند كه بر جهانيان پديدار شده است». عياشى اين روايت را در تفسير خود آورده است.

ما وقتى اين آيه را در كنار آيه‌ «وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»[١]- كه با توجه به واژه منكم، مقصود از امت در آن، بعضى از ايشان خواهند بود- بگذاريم درمى‌يابيم كه در هردو آيه مقصود از امتى كه امر به معروف و نهى از منكر مى‌كنند امامانى هستند كه رهبرى امت و مسؤليت پيشوايى ايشان را به عهده گرفته‌اند.

كلينى از امام صادق عليه السّلام روايت كرده است كه در پاسخ اين سؤال كه آيا امر به معروف و نهى از منكر بر همه امت واجب است؟ فرمود: خير. گفته شد: به چه دليل؟ فرمود: اين واجب برعهده كسى است كه قوى و مطاع و نسبت به معروف و منكر آگاه باشد؛ امّا بر كسى كه ضعيف است و توان شناخت حق از باطل را ندارد واجب نيست». [امام عليه السّلام فرمودند:] دليل اين ادعا، آيه شريفه: «وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ» است؛ چون آيه خاص است نه فراگير؛ چنانكه در جاى ديگر فرموده است: «وَ مِنْ قَوْمِ مُوسى‌ أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ»[٢] و نفرمود: بر امت موسى يا بر همه قوم او؛ در حالى‌كه ايشان در آن روز امت‌هاى متعددى بودند و امت بر واحد و بيشتر اطلاق مى‌شود؛ چنانكه خداوند مى‌فرمايد «إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً»[٣] يعنى ابراهيم خود امّتى مطيع خدا بود. بنابراين كسى كه قدرت و پشتوانه و پيروان لازم را ندارد، در ترك اين واجب بر او حرجى نيست».[٤]

دقت كنيد كه چگونه مسؤوليت امت را- با استنباط از آيات قرآن و از روى استدلالى لطيف- بر دوش پيشوايان امّت نهاده است.

از آنچه گفتيم روشن شد كه اين حديث، به هيچ‌يك از دو وجه، ارتباطى با مسأله‌

[١] . آل عمران ٣: ١٠٤.

[٢] . اعراف ٧: ١٥٩.

[٣] . نحل ١٦: ١٢٠.

[٤] . تفسير برهان، ج ١، ص ٣٠٧ و ٣٠٨.