روشنى كه پرتو آن بهمه آسمان و زمين ميرسد، و در بعضى تفاسير مذكور است كه جرم قمر در آسمان دنيا است و نور وى تابد بر همه آسمانها چنان كه در زمين مى‌تابد و آنها را روشن ميسازد، و در كشاف آورده كه نسبت دادن جزم قمر بسماوات با آنكه در آسمان اولست بجهت حصول ملابست است ميان آسمانها من حيث الطباق هم چنان كه جايز است كه گويند فى هذه الدور بئر اگر چه چاه در يكى از آنها باشد، و از ابن عباس نقلست كه معنى آنست كه حق سبحانه ماه را گردانيده است نورى در آسمانها و زمينها، پس بنا بر اين ظرف صله نور باشد نه قمر، و نزد بعضى ديگر (فى) بمعنى (مع) است و تقدير اينكه جعل القمر مع خلق السماوات و الارض‌ وَ جَعَلَ الشَّمْسَ‌ و گردانيديم آفتاب را سِراجاً چراغ اهل زمين، و تسميه آن بچراغ بجهت آنست كه چنانچه چراغ ظلمت را از حوالى خود زايل مى‌سازد آفتاب نيز تيرگى شب را از عرصه زمين محو مى‌گرداند و حضرت رسالت را سراج منير ملقب ساخت بجهت آنكه نور وى تاريكى كفر و نفاق را از عرصه عالم زايل گردانيد. از ابن عباس و ابن عمر مرويست كه روى آفتاب و ماه در مايلى آسمانها است و پشت آن در مايلى زمين پس اهل آسمان از وجه آنها مستضى‌ء مى‌شوند و اهل زمين از ظهر آن، و چون روشنى سراج از روشنى نور اقويست از اين جهت اسناد نور بقمر كرد و اسناد سراج بشمس، و مثل اين است قوله تعالى‌ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً چه روشنى ضياء نيز از نور ابلغ است.

(١٦)- وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ‌ و خداى برويانيد شما را يعنى نهال وجود پدر شما را كه آدمست‌ مِنَ الْأَرْضِ‌ از زمين پس برست آدم از خاك‌ نَباتاً رستنى و هر گاه كه پدر از خاك باشد همه اولاد او نيز در اصل از خاك مخلوق خواهند بود، و انبات مستعار است از براى انشاء بجهت آنكه دلالت انبات بر حدوث و تكون از زمين بيشتر است از دلالت انشاء بر آن، و گويند مراد انشاء همه خلقانست باغتذاى آنچه از زمين رسته ميشود و نمو ايشان بسبب آنست و بر هر تقدير اصل كلام أنبتكم انباتا فنبتم نباتا است، و اختصار بجهت آنكه اكتفاء است بدلالت التزاميه و يا آنكه نصب‌ نَباتاً به‌ أَنْبَتَكُمْ‌ است بجهت آنكه متضمن معنى نبتم است.

(١٧)- ثُمَّ يُعِيدُكُمْ‌ پس باز برد شما را فِيها در زمين يعنى بعد از موت بقبر در آورد وَ يُخْرِجُكُمْ‌ و بيرون آورد شما را از قبر در روز نشر إِخْراجاً بيرون آوردنى از براى حساب و جزاء و تأكيد اين فعل بمصدر بر طريق فعل اول بجهت دلالتست بر آنكه هم چنان كه بدو محقق است اعاده نيز محقق الوقوع است و لا محاله واقع خواهد شد فكأنه قال أنبتكم حقا و يخرجكم حقا.

(١٨)- وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ‌ و خداى گردانيد براى شما الْأَرْضَ بِساطاً زمين را مانند فرش‌