دلالت است بر آن كه عطا لا محاله كاين و ثابتست اما بجهت حكمت و مصلحت متاخر واقع خواهد شد، از ابن عباس روايت است كه حضرت رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلم فرمود كه از پروردگار خود پرسيدم و دوست داشتم كه آن را نپرسيد مى‌گفتم سليمان پيغمبر را ملك عظيم دادى و فلان و فلان را اين و آن عطا فرمودى حق سبحانه تعديد نعم و ايادى خود نموده بر من كه اى محمد:

(٦)- أَ لَمْ يَجِدْكَ‌ آيا نيافت پروردگار تو ترا يَتِيماً كودكى بى‌پدر، يجد از وجود مشتق است بمعنى علم و همزه از براى تقرير يعنى عالم بود به يتيمى تو از پدر فَآوى‌ پس جاى داد ترا در كف كفايت جد و عم تو، و آن چنان بود كه حضرت رسالت صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم هنوز شش ماهه بود در شكم مادر كه پدر او عبد اللَّه رحلت نمود، و بروايت ديگر بعد از ولادت بزمان اندك پدر او فوت شد و چون دو ساله گشت ما در او نيز متوفى گشت عبد المطلب بشرف حضانت او مشرف گشت و بعد از هشت سالگى او عبد المطلب نيز رحلت يافت و حضانت او منتقل بابو طالب شد كه برادر عبد اللَّه بود از جانب مادر و هر يك از عبد المطلب و ابو طالب بر او چون پدر مشفق بودند و او را باحسن وجه تربيت ميداد تا آنكه بسن بلوغ رسيد، و از امام جعفر صادق عليه السّلام پرسيدند كه چرا پيغمبر را يتيم گردانيدند از پدر و مادر فرمود

لئلا يكون لمخلوق عليه حق‌

تا هيچ آفريده‌اى را بر او حقى نبود و توليت كار او خدا كند، و مجاهد گفته كه عرب درى كه نفيس تر و قيمتى تر است يتيم خوانند پس معنى آنست كه خداى تعالى تو را در ميان كاينات بى‌نظير و يگانه يافت بشرف فضل و كمال قابليت و متفرد بقطع علاقه نسبت از ما سوى و بجهت آن ترا بخود مختص نمود و در صدف نبوت جاى داد، و بعضى گفته‌اند كه معنى آنست كه ترا مأواى ايتام و كفيل انام گردانيد بعد از آنكه يتيم و مكفول بودى.

(٧)- وَ وَجَدَكَ ضَالًّا و يافت تو را راه گم كرده‌ [١] بر در دروازه مكه وقتى كه حليمه‌

[١] لفظ ضال و ضاله بمعنى انسان يا حيوان گم شونده يا چيز گم شده بمعنى گم كننده راه و بعبارة اخرى گم شونده از راه آمده است و چون غالبا لفظ ضال اطلاق ميشود بر آن كس كه راه حق را گم كرده (كه بفارسى او را گمراه ميگويند) و إطلاق ضال بدين معنى بر رسول اكرم صلى اللَّه عليه و آله روا نيست از اينرو مفسرين آيه شريفه را بوجوه عديده توجيه نموده‌اند در مجمع البيان هفت وجه نقل فرموده و مرحوم مؤلف همان وجوه هفتگانه را باضافه وجه ديگرى ذكر كرده است و پوشيده نماند كه نيكوترين وجوه هشتگانه آن وجهيست كه در مجمع در شماره هفتم و در اينجا در شماره پنجم واقع شده چه اين وجه نزديكست بآنچه محمد بن مسعود عياشى از حضرت رضا عليه السلام روايت كرده كه قال عليه السلام فى قوله تعالى‌ أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى‌ أى أ لم يجدك فردا لا مثل لك فى المخلوقين فآوى الناس إليك‌ وَ وَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى‌ أى ضالا فى قوم لا يعرفون فضلك فهداهم إليك.