تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ١٧٢ - سوره الانفطار(٨٢) آيات ١ تا ٩
(٧)- الَّذِي خَلَقَكَ آن خدايى كه بيافريد ترا در حالتى كه هيچ نبودى فَسَوَّاكَ پس راست كرد و تمام گردانيد اجزاء و اعضاى ترا چنانچه بايد يعنى بيافريد اعضاى ترا سليم از عيب و نقصان و معد از براى منافع مرتبه بر آن فَعَدَلَكَ پس بگردانيد ترا معتدل و متناسب در خلقت بدون تفاوت و اعوجاج و اختلاف، چنان كه احد يدين را اطول از ديگرى نگردانيد واحد عينين را اوسع از يكديگر، و بعضى از اعضاء را ابيض و بعضى را اسود و بعضى موى را سياه و بعضى را سرخ تا ثرا معتدل القامه ساخت نه مانند بهايم، يا آفريد ترا بخلقت حسنه كه مفارق ساير مخلوقات ديگر است و نگردانيد ترا از خلقت غير تو از حيوانات و مميز ساخت ترا از خلقتى كه مغاير خلقت انسانيست.
(٨)- فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ در هر صورتى كه خواست آن را رَكَّبَكَ تركيب كرد ترا و درهم پيوست ما ماء زايده است يعنى تركيب داد ترا در هر صورتى كه مشيت و حكم او اقتضاى آن ميكرد از صور مختلفه در حسن و قبح و طول و قصر و ذكورت و انوثت و شبه باب و ام يا خال و عم و غير آن از ساير اقارب، و حضرت امام رضا از آباى كرام خود عليهم الصلوات و السلام روايت كرده كه پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم مردى را فرمود كه اى فلان ترا فرزندى كه آمده مشابهت بكه دارد گفت يا رسول اللَّه فرزند يا مشابه مادر است يا پدر در جواب فرمود
لا تقل هكذا ان النطفة اذا استقرت فى الرحم احضرها اللَّه كل نسب بينها و بين آدم اما قرأت هذه الاية فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ اى فيما بينك و بين آدم
يعنى اين چنين مگو بدرستى كه نطفه چون قرار گرفت در رحم حق سبحانه تشبهى كه ميان مرد و زن باشد تا آدم و حواء جمع كند و آن را بر آن شبه آفريند كه خواهد نبينى كه حقتعالى فرمود كه فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ يعنى در آنچه ميان تست و ميان آدم ترا بيافريد و تركيب كرد، و أبو صالح و عكرمه گفتهاند كه معنى آيه آنست كه در هر صورتى كه خواهد ترا خلق كند يعنى اگر خواهد بصورت انسان بيافريند و اگر خواهد بصورت حمار و اگر خواهد بصورت قرده و مؤيد اينست قول حضرت صادق عليه السّلام كه
أى لو شاء ركبك على غير هذه الصورة
مراد آنست كه قادر است كه بهر صورتى از صور حيوانات كه خواهد ترا بآن مصور سازد چه تصوير باختيار فاعل مختار است نه بايجاب موجبى كه خلاف آن ناروا باشد و ليكن بفضل جسيم و كرم عميم خود ترا بر احسن تقويم خلق فرمود كه آن صورت انسانيست. و ببايد دانست كه اينجمله موصوله اعنى قوله الَّذِي خَلَقَكَ تا آخر صفت ثانيه رب است تا مقرر ربوبيت باشد و مثبت كرم او و منبه انسان بر آن كه هر كه قدرت بر خلق و تسويه داشته باشد