(٢٦)- أَحْياءً وَ أَمْواتاً زندگان و مردگان را، يعنى أحياء را فراهم آورده از برون خود و اموات را بدرون خود در آورده. بدانكه كفات مشتق است از كفت الشي‌ء اذا جمعه و ضمه و آن اسم ما يكفت به است چون ضمام و جماع كه اسم ما يضم و يجمع به است يقال هذا الباب جماع الأبواب و

فى الحديث‌ اكفتوا صبيانكم الليل‌

اى ضموهم إلى انفسكم، و أَحْياءً وَ أَمْواتاً منصوبند بمفعوليت آن كانه قيل نكافته أحياء على ظهرها و أمواتا فى بطنها، يا بفعل مضمر كه كفات دالست بر آن اى تكفت أحياء و أمواتا، مرويست كه حضرت امير المؤمنين سلام اللَّه عليه در جنازه‌اى نگاه كرد فرمود كه‌

هذه كفات الاموات‌

، و بعد از آن در خانها نگريست و فرمود

هذه كفات الاحياء

و از ابو عبيده نقل كرده‌اند كه كفات بمعنى اوعيه است پس آن جمع كفت باشد يعنى زمين را ظروف أحياء و اموات گردانيديم، و تنكير احياء و امواتا براى تفخيم است كانه قيل: تكفت احياء لا يعدون و امواتا لا يحصرون، يا آنكه أحياء و اموات انس بعضى از أحياء و اموات حيواناتست كه در ظهر و بطن ارض‌اند، و ميتواند بود كه معنى چنين باشد كه تكفتكم احياء و أمواتا پس نصب آنها بر حاليت باشد از ضمير مخاطب كه سوق كلام دالست بر آن.

(٢٧)- وَ جَعَلْنا و گردانيديم‌ فِيها در زمين‌ رَواسِيَ‌ كوه‌هاى استوار و پا بر جا شامِخاتٍ‌ بلند و سرافراز، تنكير بجهت تفخيم است و اشعار بآنكه جبال ظرف مالا يعرف و ما لا يرى نيز هست‌ وَ أَسْقَيْناكُمْ‌ و بياشامانيديم شما را ماءً فُراتاً آبى شيرين و صافى بسبب آفريدن عيون و منابع در جبال.

(٢٨)- وَيْلٌ‌ وادى در جهنم‌ يَوْمَئِذٍ در روز رستخيز لِلْمُكَذِّبِينَ‌ مر تكذيب كنندگان را است كه بامثال اين نعمتها اعتراف نكنند و خزنه دوزخ مكذبان را در آن روز گويند كه:

(٢٩)- انْطَلِقُوا برويد إِلى‌ بسوى‌ ما كُنْتُمْ بِهِ‌ آنچه بوديد كه بآن‌ تُكَذِّبُونَ‌ تكذيب ميكرديد يعنى روان شويد بجانب دوزخ و انواع عذاب آن.

(٣٠)-

انْطَلِقُوا تكرار براى تأكيد است يعنى برويد البته يا روان شويد خصوصا إِلى‌ ظِلٍ‌ بسوى سايه‌ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ‌ كه خداوند سه شاخ است مراد ظل يحموم است كه دود جهنم است و بجهت بزرگي و بسيارى متفرق ميشود به شعبها و هر شعبه بطرفى ميرود هم چنان كه دود عظيم متفرق مى‌گردد، و خصوصيت سه شعبه يا بجهت آنست كه حجاب نفس از انوار قدس سه است كه آن حس و خيال و وهم‌ [١] است و يا بجهت آنكه مؤدى بآن عذاب قوه واهمه است كه حالّست در

[١] اين دو وجه را بيضاوى در انوار ذكر نموده و يكى از مفسرين عارف مشرف وجه ديگرى در تفسير خود بيان كرده مينويسد؛ ان الايمان عبارة عن التصديق و الاقرار و العمل فجعلت كل شعبة من الثلاث بمقابلة واحدة من هذه الاركان دل على هذا قوله تعالى: انْطَلِقُوا إِلى‌ ما كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ‌ فاورد التكذيب‌