تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٣٦٠ - سوره البقرة(٢) آيات ١٦٠ تا ١٦٩
الْجَنَّةِ و قوله أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً ساد مسد هر دو مفعول يرى است و جميعا منصوب است بر حاليت كانه قيل (ان القوه ثابتة للَّه فى حال اجتماعها) و جواب لو محذوفست و تقدير اينست كه (لو يعلمون ان القوه للَّه جميعا اذا عاينوا العذاب لعلموا ظلمهم باتخاذ الانداد و ندموا اشد الندم بذلك) و گويند اين متعلق جوابست و هر دو مفعول يرى محذوفند و تقدير اينست كه (و لو يرى الذين ظلموا اندادهم لا ينفع لعلموا ان القوه للَّه جميعا لا ينفع و لا يضر غيره و قوله و ان اللَّه شديد العذاب) تخصيص بعد تعميم است بجهت مبالغه در وعيد و اشاره بآنكه اين جبابره با وجود تعزز ايشان در دنيا چون محشور گردند ذليل و خاذل باشند و بفظيعترين عذاب معذب شوند و لهذا وضع اسم ظاهر شده در موضع ضمير عطا گفته معنى آنست كه چون ظالمان در روز قيامت ببينند كه دوزخ پانصد ساله راه باستقبال ايشان آيد و هم چنان كه مرغ دانه چيند ايشان را برچيند بدانند كه قوت و قدرت و ملكوت و جبروت مر خدايراست كه عذاب او سخت است و قوله إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا بدل است از اذ يرون يعنى در وقتى كه عالم شوند به اينكه همه قدرت مر خدايراست و عذاب او سخت است بيزارى كنند آنان كه پيروى كرده شده باشند مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا از آنان كه پيروى كردهاند ايشان را يعنى پيشوايان ضعفا و سفله اهل شرك بيزار شوند از ايشان وَ رَأَوُا الْعَذابَ در حالتى كه به بينند متبوعان و تابعان عذاب را اسناد برائة بر حسب ظاهر برؤسا جهت آنست كه انعقاد محبت اول از جانب ايشان بوده چه ايشان اعطاى اموال ميكردند بر ضعفا تا تابع ايشان شوند و چون ضعفا اخذ آن ميكردند محبت بايشان پيدا ميكردند و بدانكه واو در راوا العذاب براى حال است و قد مضمر و گويند كه عطفست بر تبرا يعنى بيزارى كنند متبوعان از تابعان و همه به بينند عذاب دوزخ را وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ و بريده شود بايشان سببها و ربطها كه در دنيا داشتند از عهود و مواثيق و قرابة و محبة و مصاحبة و ميتواند بود كه اين عطف باشد بر تبرا يا بر راوا و اول اظهر است و اسباب و صلى است كه ميان ايشان بود از اتباع و اتفاق بر ملت كفر و اغراض داعيه و ميتواند بود كه مراد اسباب نجاة باشد و اصل سبب حبلى است كه بآن بر شجر مر تقى ميشوند و نزد بعضى از مفسران مراد به إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا اصنامند كه حقتعالى آنها را در قيامت بسخن درآرد تا بآواز فصيح از پرستندگان خود تبرا كنند در وقت مشاهده عذاب و تقطع اسباب وصلت و حصول ياس و حسرت وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا و گويند آنها كه متابعت كرده باشند يعنى تابعان چون بيزارى متبوعان از خود مشاهده كنند گويند لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً كاشكى ما و ايشان را بازگشتى بودى بدنيا فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ تا اينكه بيزارى ميكرديم از ايشان آنجا