است بقوله لا تفسدوا و ديگرى اتيان بما ينبغى كه آن ايمانست از اين جهة امر به ايمان را از تمامى نصح و ارشاد گردانيده ميفرمايد كه‌ وَ إِذا قِيلَ‌ و چون گفته شود يعنى رسول يا بعضى از مؤمنان گويند لَهُمْ‌ مر آن منافقان را كه‌ آمِنُوا بگرويد بدل و باعتقاد تصديق پيغمبر (ص) كنيد كَما آمَنَ النَّاسُ‌ هم چنان كه گرويده‌اند آدميان يعنى مؤمنانى كه ايمان ايشان مقرون باخلاص است و متمحض از شايبه نفاق‌ قالُوا گويند با نفس خود يا در ميان قوم خود أَ نُؤْمِنُ‌ آيا ايمان آوريم استفهام براى انكار است يعنى هرگز تصديق نكنيم و نگرويم‌ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ هم چنان كه ايمان آورده‌اند گروه سفيهان و بيخردان و بدانكه‌ كَما آمَنَ النَّاسُ‌ در حيز نصب است بر آنكه صفت مصدر محذوفست و ماء مصدريه و تقدير اينكه (آمنوا ايمانا مثل ايمان الناس) و ميتواند بود كه (ماء) كافه باشد مانند ربما و (لام) در (الناس) براى جنس است و مراد بآن كسانى‌اند كه كاملند در انسانية و عامل بقضيه عقل چه اسم جنس هم چنان كه مستعمل است از براى مسمى جنس (مطلقا) همچنين مستعمل است از براى چيزى كه مستجمع معانى مخصوصه باشد بجنس و امور مقصوده از آن و لهذا انسان را مسلوب ميسازند از كسى كه مستجمع معانى مخصوصه بانسان نباشد و ميگويند (زيد ليس بانسان و من هذا الباب) قوله تعالى‌ صُمٌّ بُكْمٌ‌ و قد جمعها الشاعر فى قوله (اذا الناس و الزمان زمان) و ميتواند بود كه لام براى عهد باشد و مراد بآن رسول باشد و آن كسانى كه با او بودند يا كسانى كه ايمان آورده بودند باو از اهل نحله منافقان چون ابن سلام و اصحاب او و لام در السفهاء اشاره است به‌ النَّاسُ‌ و يا از براى جنس است و مراد منافقان از اين قول آنكه اهل ايمان مندرجند در تحت سفها و تسفيه منافقان اهل ايمان را جهة سوء اعتقاد و فساد راى ايشان بود در آنكه احق و اعلمند از مومنان و يا بجهة تحقيرشان مؤمنان چه اكثر اهل ايمان فقرا بودند و برخى از ايشان بنده بودند مانند صهيب و بلال و يا بجهة تجلد و عدم مبالات ايشان بآنكه ايمان آورده بود از ايشان اگر تفسير (ناس) بعبد اللَّه ابى و اشياع او كنند و سفه خفة رايست كه مقتضى نقصان عقل است و حلم مقابل آنست و چون اهل نفاق از روى جهالة و غواية اسناد سفاهت باهل ايمان كردند حق سبحانه تكذيب ايشان كرده و سفاهت را بايشان رد فرموده و گفت‌ أَلا بدانيد اى مؤمنان مصدق‌ إِنَّهُمْ‌ بدرستى كه اهل نفاق‌ هُمُ السُّفَهاءُ ايشان‌اند بيخردان و جاهلان نه اهل ايمان زيرا كه سفيه كسيست كه تضييع ارباح نمايد و در مواضع منافع ضعيف الراى و قليل المعرفه باشد و چون ايشان عصيان را تصور طاعة كرده‌اند و كفر را مظنه ايمان بخدا و اين عين خسران و محض‌