را در ميان خود و ميان بيت المقدس ميگرفت در نماز چنان كه گذشت و اين قول منقول است از صادق (ع) و ابن عباس دوم آنكه موصوف و محذوف باشد و تقدير اينكه (و ما جعلنا القبله الجهة التي كنت عليها) و آن كعبه است پس‌ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها مفعول ثانى جعلنا باشد نه صفت قبله و اين بنا بر اين آن قولست كه رسول صلّى اللَّه عليه و آله در مكه نماز را بطرف كعبه گذارده بود و در مدينه نماز را بجهت صخره بجهت تالف يهود باو پس مخبريه بر قول اول منسوخ باشد و بر قول ثانى ناسخ و اول اصح است زيرا كه قول علماء اهل بيت عليه السّلام است و علم مضمن تمييز است اى لنميز بالعلم چه علم صفتى است كه مقتضى تميز معلوم است پس معنى آنست كه تا تمييز نمايد مردمانى را كه تابع رسولند و كسانى را كه منحرفند از او و اين يا در مكه بود پس معنى آنست كه امر كرديم تو را بتوجه ببيت المقدس تا ممتاز شوند كسانى كه تابع تواند از مشركان مكه زيرا كه مشركان متالف بودند بتوجه بكعبه و يا در مدينه بود پس معنى آنست كه امر كرديم تو را بتوجه بكعبه تا ممتاز شوند منافقان و يهود زيرا كه ايشان متوجه بيت المقدس بودند و در آيه دلالتست بر آنكه احكام اللَّه معلل باغراض‌اند وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً ان مخففه است از مثقله نه شرطيه و فارق بينهما لام است و ضمير راجع بآنچه‌ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها دال است بر آن و آن توليه يا تحويله است و يا راجع است بقلبه يعنى بدرستى كه توليه يا تحويله كه بمعنى گرديدن است از نبله و يا بتحقيق كه قبله بزرگ و گرانست و شاق بر مردمان‌ إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ‌ مگر بر آنان كه راه نموده است خدا ايشان را بحكم احكام ايمان و بآن ثابت و راسخ گشته‌اند و امتثال او امر او كرده‌اند يعنى كسانى كه نزد ظهور آيات داله بر هدايت كه محض لطف و توفيق الهيست در طريق اهتدا سلوك نموده‌اند و منقاد احكام دين او شده بآن رسوخ و ثبات ورزيده‌اند و نزد كوفيان ان نافيه است و لام بمعنى الا يعنى نيست تحويله مگر كه گرانست بر مردمان مگر بر كسانى كه بلطف الهى مهتدى شده‌اند بطريق حق چه برايشان سهل و آسانست و فرط رسوخ ايمان أمير المؤمنين عليه السّلام از اينجا معلوم ميتوان كرد كه در اثناى نماز ظهر كه پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله مأمور شد بتحول بجانب كعبه چون آن حضرت متحول شد حضرت أمير المؤمنين عليه السّلام با بعضى از مؤمنان راسخ الايمان بلا توقف بجانب كعبه توجه فرمودند و باقى مأمومين بجهت ضعف ايمان و نفاق بر حال خود ماندند و لهذا در حق أمير المؤمنين (ع) واقع شده كه (المصلى الى القبلتين) و موافق و مخالف در اين قول اتفاق دارند و از مشاهير مناقب آن حضرت است بر وجهى كه هيچكس انكار آن نميتواند كرد شعبى روايت كرده كه ما در بصره بوديم بنزديك حجاج بن يوسف لعنه اللَّه و جمعى از اولاد مهاجر و انصار و اكثر قراء مدينه و شام آنجا حاضر بودند هر يك بر مرتبه خود نشسته حسن‌