ايشان رسندگانند بوعده پروردگار خويش‌ وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ‌ و آنكه ايشان بسوى رحمت پروردگار خود بجهت پاداش طاعات‌ راجِعُونَ‌ باز گردندگانند و بنا بر تفسير ثانى اطلاق ظن بر علم بنا بر مشابهت آنست بعلم در رجحان بجهت تضمين معنى توقع و لهذا بعضى يظنون به يتوقعون تفسير كرده‌اند و بعضى به يتيقنون يعنى آنان كه توقع دارند يا متيقن‌اند بنيل درجات عاليه و مثوبات جليله نزد حضرت عزت و نزد بعضى يظنون بر اصل معنى خود است چه اهل ايمان جهة اقتراف ذنوب و تقصير در طاعات و شدة اشفاق از اقامت بر معصيت متقين نيستند برسيدن بمراتب عاليه و مثوبات جليله اما بجهت اميدوارى برحمت واسعه و مغفرت شامله او ترجيح طرف رحمت ميكند بر عقوبت و يا معنى آنست كه آنان كه ظن ايشان آنست كه زود اجال ايشان منقضى شود و بسرعت تمام موت بايشان رسد بجهت اين هميشه ترسانند و تعلق ايشان بدنيا و اسباب و جاه آن منقطع گشته و ملاقوا ربهم در تقدير ملاقوا جزاء ربهم است بجهت امتناع رؤيت او سبحانه بدلايل قاطعه و دال بر اينست آيه‌ فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى‌ يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ‌ كه در صفت منافقانست و خلافى نيست در آنكه ممتنع است كه منافق خداى را ببيند پس كلام در تقدير يلقون جزاءه است و همچنين است قوله تعالى‌ وَ لَوْ تَرى‌ إِذْ وُقِفُوا عَلى‌ رَبِّهِمْ قالَ أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى‌ وَ رَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ‌ و نيز در حديث آمده كه‌

(من حلف على مال امرء مسلم كاذبا لقى اللَّه و هو عليه غضبان)

كه اينجا بلا شبهه لقى اللَّه در تقدير لقى جزائه است چنان كه در آيه سابقه گذشت و همچنين معنى رجوع در آيه اعاده است در آخرت و يا رجوع بموضعى كه در آنجا بغير از خدا مالك ضرر و نفع نيست بخلاف دنيا كه بعضى اين دعوى مى كنند پس خلاصه معنى آنست كه خاشعان مقرند به نشئه آخرت و رجوع ايشان بحشر براى مجازات افعال و مكافات اعمال كه آن مثوبت و عقوبت است بعد از آن جهة تأكيد بار ديگر امر بتذكير نعمت ميفرمايد يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا اى فرزندان يعقوب ياد كنيد نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ‌ نعمت هاى مرا كه انعام كردم بر شما وَ أَنِّي فَضَّلْتُكُمْ‌ عطفست بر نعمتى يعنى بياد آريد آنكه من تفضيل كردم اجداد شما را عَلَى الْعالَمِينَ‌ بر عالميان كه در روزگار ايشان بودند يعنى تفضيل دادم آباى شما را كه در عصر موسى عليه السّلام بودند و در اعصار ديگر بعد از او بر كسانى كه معاصر ايشان بودند بجهت آنكه انعام نعمت توفيق بر علم و ايمان و عمل صالح كردم بر ايشان و آنها را انبياء و ملوك عادل گردانيدم و اكثر طوايف و قبايل ايشان بشكر اين نعمت قيام نكرده بكفر و كفران و معصيت و طغيان مشغول شدند و در