است معنى شرط را كانه قيل ان كنتم راهبين فارهبونى و آيه متضمن وعد و وعيد است و دال بر وجوب شكر و وفا بعهد و بر آنكه مؤمن را سزاوار آنست كه از هيچ كس خايف نباشد مگر از خدا و نيز در آن دلالت است بر عظم معصيت در جحود نعم و كفران آن و لحوق وعيد شديد بكتمان آن و بر ثبوت افعال عباد چه اگر ايشان را افعال نمى‌بود عهد و امر و نهى و وعد و وعيد صحيح نمى‌بود و مؤدى ببطلان رسل و كتب مى‌شد پس بى‌وجه ميبود كه مامور شوند باين كه‌ وَ آمِنُوا و بگرويد بِما أَنْزَلْتُ‌ بآنچه فرو فرستاده‌ام از قرآن‌ مُصَدِّقاً در حالتى كه آن فرستاده شده تصديق كننده است‌ لِما مَعَكُمْ‌ مر آن چيزى را كه با شما است يعنى تورية موافق آنست در نعت و يا در توحيد و وعد و وعيد افراد ايمان بامر از ميان ساير مأمورات بجهة حث است بر آنچه آن مقصود بالذات است و باقى مأمورات متفرع بر آن و عمده است در وفا بعهود و تقييد منزل بآن كه مصدقست مر آن چيزى را كه با ايشانست از كتب الهيه از حيثيت آنست كه آن نازل شده بر حسب آنچه منعوت است در آن كتب و يا مطابق آنست در قصص و مواعيد و دعوت بتوحيد و امر بعبادت و عدل در ميان بندگان و نهى از معاصى و فواحش و در آنچه مخالف آنست از جزئيات احكام بسبب تفاوت اعصار در مصالح از حيثيت آنكه هر يك از آن جزئيات حق است نسبت بزمان خود و موافق صلاح آن كس كه مخاطب بآنست حتى كه اگر متقدم در ايام متاخر نازل ميشد نزول آن بر وفق آن ميبود و لهذا قال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم‌

لو كان موسى حيا لما وسعه الا اتباعى‌

يعنى اگر موسى در زمان من زنده ميبود تابع من ميبود در احكام شريعت من پس تقييد منزل بمصدقيت كتب سالفه تنبيه است بر آنكه اتباع آن كتب منافى ايمان نيست بلكه موجب ايمانست و لهذا بر سبيل تعريض فرمود وَ لا تَكُونُوا و بايد كه نباشيد أَوَّلَ كافِرٍ اول گروه ناگرويدگان بقرآن يعنى واجبست بر شما كه اول كسى بوده باشد كه ايمان آورده بآن زيرا كه شما نظر در معجزات آن مى‌كنيد و علم بشان آن داريد و مستفتح و مبشر آن بوديد در زمان خود قبل از نزول آن و اول كافر خبر ضمير جمعست بتقدير اول فريق و يا فوج و يا بتاويل (لا يكن كل واحد منكم اول كافر كقولك كسانا حلة اى كسا كل واحد منا حلة) يعنى بايد كه نباشد هيچ فردى از افراد شما اول كسى كه نگرويده باشد بآن حاصل كه مراد بآن كلام تعريض نفى نصيب است بآنكه واجب بود بر بنى اسرائيل كه اول كسى بوده باشند كه بقرآن گرويده بجهة معرفت ايشان بآن و بصفت آن نه دلالت بر آنچه ظاهر آن ناطق است بآن فهذا كقولك (اما انا فلست بجاهل) مراد نهى نيست از تقدم ايشان در كفر چه مشركان عرب بر ايشان سابق بودند در عدم ايمان و يا آنكه معنى آنست كه مباشيد اول كافر از اهل كتاب و يا از آن كسى كه كافر شده باشد