از ديگر جنگ‌هايى كه در آن، فرشتگان به كمك لشكر اسلام آمدند، جنگ احزاب بود. در اين جنگ، دشمنان اسلام اعم از مشركان، يهود و ساير نيروها شهر مدينه را به مدّت يك ماه، محاصره كردند، به طورى كه مسلمانان ناچار به ماندن در شهر و كندن خندق در اطراف آن شدند. تعبير قرآن از اين موقعيت خطرناك و آزمون دشوار، «ابتلا» و «تزلزل شديد» است.[١] در چنين حالى كه چشم‌هاى رزمندگان مسلمان، خيره شده و جانشان به گلوگاه رسيده و گمان‌هاى خاصى در باره خدا پيدا كرده بودند،[٢] پيامبر (ص) از خداوند كمك خواست.[٣] در پى آن، امدادهاى غيبى به يارى آنان آمدند كه از مهم‌ترين آنها لشكرهاى نامرئى بود:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً.[٤]

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! نعمت خدا را بر خود به ياد آوريد در آن هنگام كه لشكرهايى به سراغ شما آمدند. پس بر سر آنان تندبادى و لشكرهايى كه آنها را نمى‌ديديد، فرستاديم و خداوند هميشه به آنچه انجام مى‌دهيد، بينا بوده است).

تقريباً همه مفسّران، اتّفاق نظر دارند كه منظور از لشكريان نامرئى- كه به عنوان يكى از نعمت‌هاى خدا در روز جنگ خندق به كمك مسلمانان آمد-، فرشتگان الهى بودند.[٥]

در اين جا به اين نكته اشاره مى‌گردد كه با توجّه به آيه (وَ ما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى‌ وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ‌)،[٦] كه پس از آيات مربوط به جنگ بدر، هم در سوره آل عمران و

[١].( هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً)( سوره احزاب، آيه ١١).

[٢].( إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا)؛( سوره احزاب، آيه ١٠).

[٣]. از جابربن‌عبدالله نقل است كه پيامبر( ص) سه روز به راز و نياز پرداخت، تا اين‌كه در روز سوم، دعايش مستجاب شد و شادى در چهره ايشان نمايان گرديد( المغازى، ج ٢، ص ٤٨٨؛ تاريخ المدينة، ج ١، ص ٥٩).

[٤]. سوره احزاب، آيه ٩.

[٥]. ترجمه تفسير الميزان، ج ١٦، ص ٤٢٧؛ ترجمه مجمع البيان، ج ٢٠، ص ٢٨؛ التحرير و التنوير، ج ٢١، ص ٢٠٣.

[٦].( ولى خداوند، اين را تنها براى شادى و اطمينان قلب شما قرار داد)( سوره انفال، آيه ١٠).