آياتى كه در پايان آن و پس از طرح تكاليفى چون: اداى امانت و داورى به حق،[١] انفاق،[٢] پيكار مؤمنان با كافران،[٣] جهاد و هجرت‌[٤] و طلاق دادن زنان،[٥] بينايى خداوند يادآورى شده است، مطلب يادشده قابل برداشت خواهد بود.[٦]

اما نگاه نوع سوم، «نظر توبيخى» است كه موارد فراوانى از آن در قرآن‌كريم بيان شده است؛[٧] مثلًا درباره ملحدان، نخست مى‌فرمايد: هرگز از ديد ما پوشيده و پنهان نيستند: (إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا)[٨] و همين بخش، مراقبت دقيق و بصيرت تام خداى سبحان بر ملحدان را به خوبى مى‌رساند. با اين وجود، ادامه‌آيه، تأكيد بيشترى را افاده مى‌كند و با مخاطب ساختن آنان مى‌فرمايد: هر آنچه مى‌خواهيد و مى‌توانيد، انجام دهيد كه خدا به كارهاى شما بيناست: (اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.[٩] اين گروه از آيات، مانند ديگر آيات تهديدآميز در بخش تقويت از راه تضعيف جبهه باطل جاى مى‌گيرند.

ج- شنوايى الهى‌

يكى ديگر از مجارى علم و آگاهى، شنيدن است. در قرآن كريم، از شنوايى خدا بيشتر با صفت «سميع»[١٠] ياد شده است. همان طور كه نظر و نگاه الهى به سه بخش عمومى، تشريفى و توبيخى تقسيم شد، سميع بودن خدا نيز به همان سه قسم، قابل تقسيم خواهد بود؛[١١] زيرا مطابق آيات قرآن، زمينه سميع بودن خدا گاه مطلق و

[١]. سوره نساء، آيه ٥٨.

[٢]. سوره بقره، آيه ٢٦٥.

[٣]. سوره انفال، آيه ٣٩.

[٤]. سوره انفال، آيه ٧٢.

[٥]. سوره بقره، آيه ٢٣٧.

[٦]. دائرة المعارف قرآن كريم، ج ٥، ص ٥٧٠- ٥٧٤( مدخل« بصير»).

[٧]. حيات حقيقى انسان در قرآن، ص ٩٧.

[٨]. سوره فصّلت، آيه ٤٠.

[٩]. سوره فصّلت، آيه ٤٠.

[١٠]. صفت« سميع( شنوا)»، فعيل به معناى فاعل و از ساخت‌هاى مبالغه و برگرفته از مادّه« سمع» است كه در اصل، شنيدن به وسيله گوش است( معجم مقاييس اللغة، ج ٣، ص ١٠٢).« سَمع» كه مصدر« سَمِع يسمَع» است، در معناى گوش نيز به كار مى‌رود( النهاية، ج ٢، ص ٤٠١).

[١١]. ر. ك: تسنيم، ج ١٦ ص ٤٦٤؛ توحيد در قرآن، ص ٣٣٤.