لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ.

مسلّماً خداوند، رحمت خود را شامل حال پيامبر و مهاجران و انصار- كه در زمان عسرت از او پيروى كردند- نمود بعد از آن كه نزديك بود دل‌هاى گروهى از آنها، از حقْ منحرف شود. سپس خدا توبه آنها را پذيرفت، كه او نسبت به آنان مهربان و رحيم است!).

به گفته مفسّران، منظور از «ساعة العسرة» در اين آيه، لحظات سختى است كه در جريان جنگ «تبوك»[١] بر مسلمانان گذشت؛[٢] زيرا از طرفى، حركت به سوى تبوك در موقع شدّت گرماى تابستان بود و از سوى ديگر، خشك‌سالى، مردم را به ستوه آورده بود. از سوى سوم نيز فصلى بود كه بايد مردم همان مقدار محصولى را كه بر درختان بود، جمع‌آورى و براى طول سال خود آماده كنند. از همه اينها گذشته، فاصله ميان مدينه و تبوك، بسيار طولانى بود[٣] و دشمنى كه مى‌خواستند با او رو به رو شوند، امپراتورى روم شرقى، يكى از نيرومندترين قدرت‌هاى جهان آن روز بود. اضافه بر اينها، مركب و آذوقه در ميان مسلمانان به اندازه‌اى كم بود كه گاه ده نفر، مجبور مى‌شدند به نوبت از يك مركب استفاده كنند. بعضى از پياده‌ها حتى كفش به پا نداشتند، و مجبور بودند با پاى برهنه از ريگ‌هاى سوزان بيابان بگذرند. از نظر غذا و آب به قدرى در تنگنا بودند كه گاهى يك دانه خرما را چند نفر به نوبت، در

[١].« تبوك» منطقه‌اى است ميان مدينه و شام كه به دليل وجود قلعه‌اى محكم و بلند در نوار مرزى حجاز، به اين نام خوانده مى‌شد. در سال نهم هجرى، لشكر اسلام براى مقابله با روميان، به آن منطقه حركت نمود؛ امّا سرانجام جنگى صورت نگرفت و روميان، مجبور به پرداخت جزيه شدند( ر. ك: تفسير نمونه، ج ٧، ص ٤١٤ و ج ٨، ص ١٧٦).

[٢]. التبيان فى تفسير القرآن، ج ٥، ص ٣١٤؛ ترجمه مجمع البيان، ج ١١، ص ٢٢٩؛ ترجمه جوامع الجامع، ج ٣، ص ٢٨؛ التحرير و التنوير، ج ١٠، ص ٢١٩. البته قول ضعيفى آن را اشاره به تمام لحظات دشوارى مى‌داند كه به پيامبر و مؤمنان در جنگ‌هاى مختلف گذشت( ر. ك: مفاتيح الغيب، ج ١٦، ص ١٦٢).

[٣]. فاصله تبوك تا مدينه را ٦١٠ كيلومتر نوشته‌اند( تفسير نمونه، ج ٧، ص ٤١٣).