روش هاى توان افزايى در سختى ها - عطاء الله، محسن - الصفحة ١٩٥ - ٤ تقويت«بازگشتى»

دهان گرفته و مى‌مكيدند تا موقعى كه تنها هسته آن باقى مى‌ماند، و يك جرعه آب را چند نفر مى‌نوشيدند.[١]

شك نيست در ميان مسلمانان افرادى بودند كه روحيه ضعيف‌ترى داشتند، و همان‌ها بودند كه فكر بازگشت را در سر مى‌پروراندند كه قرآن در اين آيه، با تعبير «زيغ قلوب» (انحراف دل‌ها)، و در آيه ٣٧ همين سوره با عبارت (اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ‌)[٢] به آنها اشاره نموده است.

در چنين شرايطى است كه خداوند متعال با شمول رحمت و لطفش نسبت به آنان، روحيه ايشان را تقويت نمود و توانستند على رغم تمام اين مشكلات، به سوى دشمن حركت كنند و با اين پاى‌مردى عجيب، درس بزرگى براى همه مسلمانان جهان در تمام قرون و اعصار به يادگار بگذارند. اين مطلب از جمله‌ «لقد تاب الله على النبى و المهرين و الأنصار» و «ثم تاب عليهم» برداشت مى‌شود؛ زيرا با توجّه به عصمت پيامبر (ص)، مراد از توبه پروردگار، بازگشت او به رحمت و توجّه به بندگان است كه نسبت به پيامبر خدا (ص) مقصود بازگشت به رحمت به امّت اوست و در حقيقت، او واسطه در نازل شدن رحمت خدا و خيرات و بركات به سوى امتش است.[٣]

بنا بر اين، هم توبه و بازگشت به درگاه الهى از جانب بنده و هم توبه خدا به معناى بازگشت او با رحمت خويش بر بندگان، از عوامل افزايش توان بردبارى است. اين افزايش توان در صورت اوّل، از حيث ايجاد ارتباط با خدا حاصل مى‌شود، و در صورت دوم، از حيث لطف و رحمت او بر انسان است كه در قالب نيرومند ساختن او تجلّى پيدا مى‌كند.

[١]. همان، ج ٨، ص ١٧٣.

[٢]. بر زمين، سنگينى مى‌كنيد؛ يعنى سستى و كندى به خرج مى‌دهيد.

[٣]. ترجمه تفسير الميزان، ج ٩، ص ٥٤٥؛ تفسير نمونه، ج ٨، ص ١٧٢.