روش هاى توان افزايى در سختى ها - عطاء الله، محسن - الصفحة ١٢٣ - ٢ تقويت با«تبديل معنا»
(وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ.[١]
و امّا چون وى را مىآزمايد و روزىاش را بر او تنگ مىگرداند، مىگويد: «پروردگارم مرا خوار كرده است»).
اين گونه افراد، پديدهها را با مقياس «طبع» انسان مىسنجند. لذا هر پديدهاى كه ناخوشايندِ طبع آنها باشد، شرّ و زيانآور ارزيابى مىشود و هر پديدهاى كه خوشايندِ طبعشان باشد، خير و مفيد ارزيابى مىشود. در حالى كه اين، بُعد ظاهرى اين پديدههاست. غير از پوسته و ظاهر آنها، واقعيت و باطنى در پديدههاست كه با مقياس «مصلحت» انسان سنجيده مىشود. با اين مقياس هر آنچه بر اساس مصلحت انسان و در راستاى حيات واقعى او باشد، خير است و در مقابل، آنچه مطابق با مصلحت او نباشد، شرّ و زيانآور است.[٢]
با اين نگاه، انسان، خير بودن پديدههاى سخت را باور مىكند و مىداند با وجود آن كه در ظاهر، ناخوشايند طبع اوست، ولى در درون آنها نعمتها و خيرهاى فراوانى نهفته است كه بسيارى از آنها بر او پوشيده است. با اين اعتقاد، هر چند ميزان سختى فراوان و مدّتش طولانى باشند، امّا آن را به خاطر خير بودنش، «خوشايند» ارزيابى مىكند و در نتيجه، به راحتى آن را تحمّل خواهد كرد. همان گونه كه افراد ناآگاه، بر اثر سطحىنگرىشان از داروهاى تلخ و بدطعم متنفّرند؛ امّا هنگامى كه بينديشند كه سلامت و نجات آنها در آن است، آن را به جان و دل پذيرا مىشوند.[٣] براى داشتن چنين ارزيابىِ مثبتى، لازم است كه به سختىها با نگاه باطنبينانه و با توجّه به فوايد و آثارى كه ممكن است در آينده از آنها آشكار شود، نگريست.
در قرآن كريم از روش يادشده براى تغيير ديدگاه افراد ظاهربينى كه برخى از امور را ناخوشايند و منفى ارزيابى مىكردند، استفاده شده است و معيار آنان را در ارزيابى موقعيتهاى دشوار، تخطئه مىنمايد. مسئله «جهاد» به عنوان يكى از تكاليف الهى كه همواره ملازم سختى و رنج است، يكى از اين امور است. عدّهاى از
[١]. سوره فجر، آيه ١٦.
[٢]. مبانى و عوامل شادكامى در اسلام با رويكرد روانشناسى مثبتگرا، ص ٢١٣.
[٣]. تفسير نمونه، ج ٢، ص ١٠٧.