از دنيا خواهند رفت. تو هم هنوز جوان هستى و فرزندان ديگرى خواهى داشت. بنا بر اين زياد بى‌تابى مكن». مسلّماً فانى بودن دار دنيا، يا جوان بودن شخص، مطلبى نيست كه بر او مخفى باشد؛ تنها براى يادآورى به او گفته مى‌شود.[١]

سه. سابقه‌داشتن گم‌راهى‌

يكى ديگر از راه‌هايى كه موجب هماهنگ شدن نتيجه مورد انتظار از تبليغ و نتيجه به دست آمده در خارج خواهد شد، توجّه به اين واقعيت است كه در طول تاريخ، افراد بسيارى بوده‌اند كه تبليغ مبلّغان در مورد آنها نتيجه نداده است و هميشه در گم‌راهى به سر برده‌اند. توجّه به اين واقعيت، موجب مى‌شود هنگام پيش‌بينى نتيجه كار، واقعيت را در نظر بگيرد و متناسب با حال اين گونه افراد، نتيجه را ارزيابى كند. ثمره چنين ارزيابى‌اى است كه تنها براى تحقّق اهدافى تلاش خواهد كرد كه با واقعيت مطابقت دارد، نه آن اهداف خيالى و فراتر از واقعيت. به همين جهت است كه خداوند متعال براى تقويت روحيه پيامبر (ص) و پيروان ايشان، توجّه آنها را به سابقه‌دار بودن خوددارىِ بيشتر افراد از پذيرش فرستادگان الهى و كتاب‌هاى آسمانى، جلب مى‌كند[٢] و مى‌فرمايد:

(وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ.[٣]

و قبل از آنها بيشتر پيشينيان [نيز] گم‌راه شدند!).

در اين آيه- كه با «لام» قسم و حرف «قد» تأكيد شده است- با يادآورى گم‌راهىِ اكثريت امّت‌هاى گذشته و اين‌كه تنها مشركان مكّه نيستند كه به تقليد نياكانشان در گم‌راهى ژرفى گرفتارند، بلكه پيش از آنها نيز بيشتر اقوام گذشته به چنين سرنوشتى گرفتار شدند، و مؤمنانِ آنها در برابر گم‌راهانشان اندك بودند، پيامبر (ص) و مؤمنان اندك نخستين در آن زمان را- كه از هر سو در محاصره دشمن بودند- دلدارى مى‌دهد.[٤] آن گاه به عنوان شاهد، داستان‌هايى از پيامبران پيشين مانند: نوح، ابراهيم، موسى، هارون، الياس، لوط و يونس (عليها السلام) مى‌آورد.[٥]

[١]. تفسير نمونه، ج ٥، ص ٢١٥.

[٢]. تفسير نمونه، ج ١٩، ص ٧٦؛ التحرير و التنوير، ج ٢٣، ص ٤٥.

[٣]. سوره صافات، آيه ٧١.

[٤]. تفسير نمونه، ج ١٩، ص ٧٦.

[٥]. ترجمه تفسير الميزان، ج ١٧، ص ٢١٩.